Home Denkfouten Denkfouten: De Messias
Denkfouten

Denkfouten: De Messias

Door Maarten Boudry op 01 december 2016

Cover van 12-2016
12-2016 Filosofie magazine Lees het magazine

Je ontkent iets (dat je de Messias bent bijvoorbeeld).
De ander concludeert dat je dus de Messias bent. 

In een klassieke scène uit The Life of Brian van Monty Python wordt de onfortuinlijke Brian achtervolgd door een meute van religieuze fanatici, die in hem de nieuwe heiland zien. Onze onwillige held ontkent in alle toonaarden, maar zijn volgelingen zien in elk gebaar van hem een goddelijk teken en in elk stom toeval een mirakel. Tot wanhoop gedreven roept Brian op een bepaald moment uit: ‘I’m not the Messiah! Will you please listen? I am not the Messiah, do you understand? Honestly!’
De godsdolle meute weifelt even, tot iemand oppert: ‘Only the true Messiah denies His divinity!’ Als laatste poging probeert Brian een staaltje omgekeerde psychologie: ‘All right! I am the Messiah!’ Waarop de menigte in exstase uitbarst: ‘He is! He is the Messiah!’
De dialoog werkt op de lachspieren, omdat ze een uitvergroting is van een denkfout. Laat ik die de Messias-drogreden noemen. 

Een schoolvoorbeeld van de Messias-drogreden is het beroemde weerstandsargument van Sigmund Freud. De kritiek op de psychoanalyse, aldus Freud, bevestigt eigenlijk haar gelijk, want de psychoanalyse voorspelt precies dat mensen zich tegen haar inzichten zouden verzetten. In ieder van ons huist immers een onbewuste, dat alles in het werk stelt om verborgen te blijven.

Natuurlijk kan een heftige en krampachtige ontkenning soms het tegendeel verraden. De frase van koningin Gertrude in Hamlet is bekend: ‘The lady doth protest too much, methinks.’ Toch is het opletten geblazen met dat soort redenaties, want ze werken zelfvervullend. Als je de indruk krijgt dat je schuld al bij voorbaat vaststaat, wat je ook zegt of doet, dan word je natuurlijk kwaad. Je zult je onschuld nog harder uitschreeuwen, en op die manier de kromdenker in zijn vermoeden bevestigen. 

De Leuvense jurist Koen Lemmens wees me op een Messias-drogreden in een ernstig academisch artikel over Zwarte Piet. De auteurs verwonderen zich over de ‘defensieve en vijandige reacties’ van blanke Nederlanders bij de Piet-protesten. Die wijzen volgens hen op ‘ontkenning (denial) en ontwijking’. Ergo: toch racisme.

Nochtans is een andere verklaring plausibeler. In vele ogen is de Sinterklaastraditie zowat het toonbeeld van onschuldig jeugdsentiment. Is het verwonderlijk dat de associatie daarvan met racisme op verontwaardiging botst? Wie die verontwaardiging mordicus duidt als ‘ontkenning’, zal die uiteraard enkel aanwakkeren.

Overigens, voor dit stuk zelf als een oefening in blanke ontkenning wordt geduid: Zwarte Piet kampt wel degelijk met een imagoprobleem, en ik ben er zelf voorstander van om de traditie aan te passen. Maar dat betoog is voor een andere keer.

Maarten Boudry en Jeroen Hopster belichten beurtelings klassieke en eigentijdse denkfouten.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Denkfout: Misplaatste zekerheid
Denkfout: Misplaatste zekerheid
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Misplaatste zekerheid

Je zoekt naar zekerheid met betrekking tot kennis die feilbaar is   Waarschijnlijkheid is de gids van het leven’, luidt een oude filosofische wijsheid – een variant erop vinden we al bij Cicero (106–43 v.Chr.). Verrassend, want bij de Romeinen hoef je gewoonlijk niet aan te kloppen voor inzichten over… Read More

Lees meer
Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt
Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt

We bevinden ons op een keerpunt. Het is vijf voor twaalf. Er is een point of no return bereikt. Het beslissende moment is aangebroken. Waarover gaat het precies? Dat kan van alles zijn. Overbevolking, robotisering, bijensterfte, islamisering, het einde van de euro. Telkens opnieuw hoor je dat de… Read More

Lees meer
Denkfout: Straatjes schoonvegen
Denkfout: Straatjes schoonvegen
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Straatjes schoonvegen

Als je historische straatnamen wijzigt… … vervals je de geschiedenis. Enkele weken geleden stond in de Volkskrant een betoog tegen de naamsverandering van straten en instellingen, vernoemd naar zeehelden uit de vaderlandse geschiedenis. ‘Helden’ die zich inlieten met, naar hedendaagse opvattingen, verwerpelijke praktijken. Volgens de auteur van het… Read More

Lees meer
Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda
Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda

Je maakt een inhoudelijk punt … … Je gesprekspartner gaat er niet op in en vraagt je naar je verborgen agenda Wat is de bedoeling van deze rubriek? Wel, we willen veelvoorkomende denkfouten en retorische trucjes onder de aandacht brengen. Maar misschien is er ook een achterliggende bedoeling,… Read More

Lees meer