‘De koptelefoon reorganiseert de scheiding ­tussen privé en publiek’

De tram schokt ritmisch heen en weer, de geur van de stad dringt zich op, je kijkt naar het lichtspel op de grond en de scherpe toon van de remmen snijdt door de muziek, die je door je koptelefoon hoort. De muziek, de geluiden, geuren en kleuren van de stad voegen zich samen tot één geheel. Cultuurfilosoof Stefan Niklas, werkzaam als universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam, noemt de specifieke manier van luisteren met de koptelefoon kopfhören. En dat is iets heel anders dan ‘gewoon’ muziek luisteren.

Muziek ervaar je altijd in contact met de omgeving en de ruimte, vertelt Niklas. Maar waar voorheen de meeste mensen vooral thuis naar muziek luisterden, is dat door de opkomst van de koptelefoon veranderd: ‘Met de ghettoblaster kon je muziek al van de privéruimte naar de publieke ruimte brengen. Het verschil is dat het nu ook een radicaal individuele ervaring is. De koptelefoon reorganiseert de scheiding tussen privé en publiek. Juist op een plek die niet intiem is, die gedeeld is en soms ook heel onpersoonlijk, heb je een intieme privé-ervaring. Je deelname aan de wereld verandert erdoor.’

De koptelefoon zorgt voor ‘synthetische synesthesie’. Volgens de filosoof Maurice Merleau-Ponty zijn zintuigen altijd vermengd met elkaar: je kunt bijvoorbeeld zien dat een tapijt zacht of juist ruw aanvoelt. Met de koptelefoon kun je op een nieuwe manier zintuigen met ­elkaar laten communiceren, zegt Niklas. Denk aan de ervaring in de tram. ‘Je kunt de akoestische ruimte herstructureren door muziek te introduceren. Dat is een nieuwe manier om de wereld te beleven.’

Tekst loopt door onder de afbeelding

‘Als je een koptelefoon op hebt, ben je meestal in transitie: onderweg naar werk, school of een afspraak. Dat is niet ingevulde tijd, die je nu wel kunt invullen. Dat is deels de grote aantrekkingskracht geweest van de walkman, die in de jaren tachtig opkwam; mensen konden hun tijd op hun eigen manier besteden.’

‘Ik heb jaren geleden New York als dé stad van de koptelefoon ervaren. Je kunt er namelijk niet volledig aanwezig zijn. Er zijn simpelweg te veel prikkels. Of juist te weinig: je bevindt je vaak op onbestemde plaatsen, ergens op een vieze stoel of ondergronds. Je kunt daar alleen overleven door gedeeltelijk elders te zijn, door het zintuigelijke te intensiveren of te herstructureren.’

‘Een veelgehoorde kritiek op de koptelefoon is dat je je ermee zou terugtrekken uit de sociale sfeer. Dat is feitelijk onjuist. Je ontkoppelt je niet, maar neemt op een andere manier deel. Als de treinconducteur je kaartje komt controleren, doorbreekt dat niet de ervaring van muziek luisteren. Het is iets wat je kunt integreren. De sociale wereld en de muziek gaan met elkaar bestaan.’

‘Tegenwoordig hebben veel koptelefoons een ruisonderdrukkende functie; daardoor bevind je je eigenlijk in een soort gedempte ruimte. Daarmee onttrek je je meer aan de geluiden van de wereld, maar dat betekent ook dat andere zintuigen deze functies overnemen. Je ziet wat je normaal gesproken zou horen.’