De trans-Atlantische slavenhandel is inzet van hernieuwd politiek debat. Is compensatie voor historische wandaden op zijn plaats?
In maart 2026 werd een VN-resolutie aangenomen die de trans-Atlantische slavenhandel en het systeem van slavernij bestempelt als ‘de ernstigste misdaad tegen de menselijkheid’. Vanuit verschillende landen die door de slavernij benadeeld zijn klonk een roep om genoegdoening. Maar de vraag wat die genoegdoening inhoudt, is niet eenvoudig. De slavernijgeschiedenis is huiveringwekkend en beschamend, maar ook complex. Neem Ghana: het land speelde een belangrijke rol in de resolutie, tegelijk is de geschiedenis van het gebied dat nu Ghana vormt nauw met de slavenhandel verweven. Het Asante-rijk leverde in de achttiende eeuw veel slaafgemaakten aan de trans-Atlantische handel. Leent dat complexe verleden zich voor compensatieclaims?
Ja
Een bekend principe binnen de ethiek is: wie profiteert van onrecht heeft een bijzondere verantwoordelijkheid om de slachtoffers van dat onrecht te helpen. Dit ‘de begunstigde betaalt’-principe klinkt aannemelijk. Wie profijt heeft van onrecht dat anderen wordt aangedaan, dient hen daarvoor te compenseren. Toegepast op de trans-Atlantische slavenhandel kun je vaststellen dat grote groepen mensen uit Afrika beter af waren geweest als ze tot slaaf waren gemaakt – net als hun nazaten en de lokale gemeenschappen waar zij deel van uitmaakten. Er is dus sprake van onrecht en achterstand. Er zijn ook profiteurs in het spel: oud-koloniale machten als Spanje, Groot-Brittannië en Nederland hebben hun huidige welvaart deels te danken aan historische uitbuiting. Dat schept een bijzondere verantwoordelijkheid tegenover de partijen die nog altijd gebukt gaan onder het juk van de geschiedenis.
Nee
Ook als we het ‘de begunstigde betaalt’-principe aanvaarden, is nog niet duidelijk welke verplichtingen dat schept en tegenover wie. Gaat het bij deze ‘slachtoffers van onrecht’ om de nazaten van slaafgemaakten? Dat klinkt intuïtief juist, maar je kunt ook zeggen dat die nazaten hun bestaan aan deze geschiedenis te danken hebben: was die zonder slavernij verlopen, dan waren zij er überhaupt niet geweest. Zijn de slachtoffers de Afrikaanse gemeenschappen die door slavernij werden ontwricht? Ten dele, maar zoals gezegd: niet alle lokale bevolking gaat vrijuit. Het is dus niet zo makkelijk vast te stellen aan wie compensatie moet worden verleend en evenmin wie die moet verlenen. In plaats van te soebatten over historische wat-als-scenario’s, is het zinvoller om onrecht en ongelijkheid te bestrijden met een vooruitkijkende blik.
