Er is weinig zo nietszeggend als een verplicht reflectieverslag

Als iets de generaties kan verbinden in gedeelde afkeer, is het wel het woord ‘reflectie’. Op school of op het werk, godbetert in je relatie: steeds moet er gereflecteerd worden. Op wat je hebt geleerd en wat er beter had gekund, waar je voortaan op gaat letten en hoe je je gaat ontwikkelen.

De meeste leerlingen en werknemers poepen zonder veel moeite een reflectieverslag eruit. Er is sprake van ‘reflectie bullshitting’: loze zelfhulptaal voor de bühne. Geef ze – ons – eens ongelijk. (Onmogelijk; reflectie valt niet te weerleggen.) Soms zet men ‘kritische’ ervoor, vaak wordt het resultaat dan nog nietszeggender.

Hoe belangrijk het ook wordt geacht, zelden is er aandacht voor hoe je het nou eigenlijk doet, goed reflecteren. Het lastige is dat reflectie van zichzelf niks is, ze wordt pas wat als ze zich buigt over iets anders, en wel de woelige baren van het innerlijk. De filosofie zet haar daarom af tegen de zintuigen die zich voeden met de buitenwereld. Al is het de vraag in hoeverre die twee te scheiden zijn.

’s Ochtends sta ik voor de spiegel. Meestal zie ik wat ik wil zien: mezelf en niet die mevrouw die altijd een beetje boos kijkt. Ik moet alleen wat vaker mijn haar kammen, het waait.