Filosofie is makkelijker als je denkt
In ‘Filosofie is makkelijker als je denkt’ helpen we je in vier stappen op weg in het zelf leren denken. Dit keer: wat is gewoon?
‘De gewoonte is de grote gids van het menselijk leven’
Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar hoe gewoon is denken eigenlijk? Een kleine inleiding in de filosofie van het gewone.
Wat is gewoon? Als je opkijkt van deze tekst om ‘iets gewoons’ aan te wijzen, waar valt je blik dan op? Misschien op je huiskamer. De plek van bank, tafel en stoelen is al zolang hetzelfde dat je er niet meer bij stilstaat dat het ook anders kan. Of op het scherm van je computer, tablet of telefoon, waarop je Filosofie Magazine leest. Of misschien op de Nederlandse taal, die constant gebruikt wordt. Het gewone kenmerkt zich doordat het zo vanzelfsprekend is dat je het niet opmerkt. Ademen is gewoon. Je moedertaal, huis en leven zijn gewoon. Maar wat gebeurt er als je wel over het gewone nadenkt? Is het dan nog gewoon?
‘Binnen de filosofie is niets gewoon’
Filosofie komt neer op het gewone beschouwen en daarin iets verwonderlijks herkennen, meent de Nederlandse filosoof Cornelis Verhoeven (1928-2001). Filosofie draait voor hem om verwondering, en wie met een vragende houding naar het alledaagse kijkt, ziet het niet meer als alledaags. ‘Binnen de horizon van de filosofie is er geen alledaagsheid. Niets is ooit gewoon.’
En inderdaad: wie goed nadenkt over iets doodgewoons moet toegeven dat het helemaal niet zo gewoon is. Neem het menselijk lichaam. Haast niets is gewoner dan de manier waarop we een kopje thee vasthouden of door een ruimte lopen – we denken er geen seconde over na. Pas wanneer zulke lichamelijke handelingen door ziekte niet meer lukken, beseffen we hoe bijzonder het is dat we al die spieren, pezen en botten kunnen aanwenden om soepel te bewegen.
We doen er goed aan het gewone te bevragen, dacht ook de Duitse filosoof Martin Heidegger (1889-1976). Volgens hem zijn de meeste mensen in hun gewone leven niet zichzelf. Ze gaan op in ‘het men’: ze doen wat men doet, zeggen wat men zegt en denken wat men denkt. De mens vlucht volgens hem in de anonimiteit van het alledaagse om niet geconfronteerd te worden met de angst voor de dood. Pas wanneer we vragen stellen over wat we gewoon vinden, wordt een zinvol leven mogelijk.
Vragen stellen over het gewone is ook het begin van politiek bewustzijn. Volgens de Franse filosoof Michel Foucault (1926-1984) is wat we gewoon vinden niet simpelweg gegeven, maar het product van machtsrelaties. Die bepalen wat een ‘gewoon mens’ is, wat hij moet doen en wat hij moet denken. Daarachter schuilen allerlei belangen, meent Foucault. Zo vinden we het in het neoliberale economische systeem gewoon dat we onszelf alsmaar optimaliseren en verbeteren om maar goed voor de dag te komen op de arbeidsmarkt.
‘Gewoon’ kan gevaarlijk zijn. Als je alles klakkeloos aanneemt als gewoon, stel je geen vragen meer en is verandering onmogelijk. Betekent dat dat gewoon altijd negatief is? Welnee, dacht de Schotse filosoof David Hume (1711-1776). ‘De gewoonte,’ schreef hij, ‘is de grote gids van het menselijk leven’. Dankzij gewoontes hoeven we er niet steeds over na te denken hoe we ons moeten gedragen en kunnen we vertrouwen op de wereld.
Het gewone is de basis van ons bestaan. Zelfs het uitzonderlijke komt uiteindelijk uit het gewone voort, dacht de Franse filosoof Gilles Deleuze (1925-1995). Denk aan de grote filosoof Immanuel Kant. Zijn geniale ideeën kwamen voort uit een ‘doodgewoon leven’ van iemand die elke dag om vijf uur ‘s ochtends dezelfde wandeling maakte. Zonder het gewone kan het bijzondere niet bestaan.
