Een ‘profeet van de dekolonisatie’, zo werd de Frans-Tunesische, Joodse filosoof Albert Memmi (1920-2020) genoemd. Portret van de kolonisator & Portret van de gekoloniseerde (1952) spoorde onderdrukten wereldwijd aan tot opstand en er zat zelfs een voorwoord bij van Jean-Paul Sartre. Toch is Memmi tegenwoordig in de vergetelheid geraakt. Dat komt deels door zijn latere streven naar een Joodse staat, dat sommigen in het verkeerde keelgat schoot. Deze eerste Nederlandse vertaling van de klassieker laat zien dat Memmi nog altijd onze aandacht waard is. Zijn rake en toegankelijke tekst legt de paradoxen van het kolonialisme bloot.
Kolonialisme is niet alleen een kwestie van economie, maar ook van psychologie, laat Memmi in dit boek zien. Nauwgezet zet hij uiteen hoe koloniale machtsrelaties het gedrag, de gevoelens en de identiteit van zowel kolonisator als gekoloniseerde vormgeven. Neem bijvoorbeeld de linkse kolonisator, die in een kolonie woont, maar – in tegenstelling tot uitgesproken racistische kolonisatoren – vindt dat de onderdrukking van de inheemse bevolking verkeerd is. Daarmee belandt hij in een onmogelijke positie, aangezien ware gelijkheid in zijn nadeel zou werken; dan moet hij namelijk zijn privileges opgeven. Bovendien ontdekt hij al snel dat gekoloniseerden zijn vooruitstrevende idealen niet altijd delen, maar behoorlijk chauvinistisch kunnen zijn. Ook dat is niet vreemd, vindt Memmi. Aangezien de gekoloniseerde geen kans krijgt om de maatschappij te verbeteren, heeft hij geen toekomst. Hij leeft in een verminkt heden, met familie, religie en traditionele waarden als enige toevluchtsoord.
Even tussendoor …
Meer lezen over filosofie en identiteit? Schrijf je in voor de gratis nieuwsbrief:
Memmi beschrijft zo verschillende types kolonisators en gekoloniseerden, en toont overtuigend waarom koloniale situaties onhoudbaar zijn: kolonisator en gekoloniseerde houden elkaar in een psychologische wurggreep, die beiden van hun vrijheid en menselijkheid berooft. Volgens Memmi is opstand dan ook onvermijdelijk. Zelf steunde Memmi de onafhankelijkheidsstrijd in Tunesië, maar vertrok naar Frankrijk toen deze was gewonnen. Als Jood voelde hij zich niet thuis in de nieuwe islamitische staat. Memmi was naar eigen zeggen ‘een soort koloniaal halfbloedje, dat iedereen begreep omdat hij nergens thuishoorde’. Het stelde hem in staat om koloniale dynamieken weergaloos te doorgronden, maar zijn hunkering naar een thuisland bemoeilijkte hem om zijn dekoloniale ideeën even kritisch op Israël toe te passen. ‘Als ik meer profijt had gehad van de kolonisatie,’ schrijft hij later, ‘zou het me dan echt zijn gelukt haar net zo fel te veroordelen?’
Portret van de kolonisator & Portret van de gekoloniseerde
Albert Memmi
vert. Esha Guy Hadjadj
Octavo
168 blz.
€ 24,50
