Zinloosheid zorgt voor levenslust in de boekverfilming ‘L’Étranger’ | recensie

De roman De vreemdeling (1942) van de Franse filosoof Albert Camus is in Frankrijk nog altijd een van de meest gelezen boeken. Camus (1913-1960) laat hoofdpersoon Meursault een afstandelijke, onthechte blik op het leven verwoorden, die enerzijds vrij en verleidelijk is, en anderzijds ook wat oppervlakkig. Meursault voelt weinig verbinding met wat hem overkomt, noch met de mensen die hem omgeven, maar is wel in staat te genieten van de kleine dingen des levens.

Deze wijze van in het leven staan heeft de Franse regisseur François Ozon goed in beeld gebracht in zijn boekverfilming L’Étranger (2025). Camus beschrijft herhaaldelijk het genot van zonlicht op de huid, de pracht van de ochtendschittering, maar ook de felheid van lamplicht binnenshuis. Dit zijn dankbare visuele elementen, blijkt in Ozons zeer esthetische zwart-witbeelden met fraaie lichtcontrasten.

Anders dan in het boek wordt Algerije als locatie van handeling direct uitgelicht. De film opent met beelden van Algiers in de jaren dertig, waarbij een voice-over vertelt over de ideale vermenging van Arabische en westerse cultuur. Na deze inleiding wordt overgeschakeld op de jonge Meursault die een Algerijnse gevangeniscel wordt binnengebracht. Hij is de enige witte man in de ruimte, waar tientallen gevangenen bij elkaar zitten. Een oudere man vraagt hem waarvoor hij is opgepakt, waarop Meursault antwoordt: ‘Ik heb een Arabier gedood.’

Dit zijn filmische ingrepen die niet in het boek voorkomen, maar waarmee Ozon inhaakt op het postkoloniale debat. Camus besteedt in zijn roman amper aandacht aan de Arabische man die wordt gedood, geeft hem geen naam of gezicht. Alleen de witte, westerse personages hebben een karakter en achtergrond. Als reactie hierop schreef de Algerijnse auteur Kamel Daoud in 2015 het boek Moussa, of de dood van een Arabier, waarin hij de vermoorde man een naam, een leven en een familie geeft. Ozon maakte beslist een treffende boekverfilming van De vreemdeling, al heeft hij dit duidelijk gedaan met Daouds verhaal als referentiekader. Zo krijgt de zus van de gedode Arabier een kleine rol en eindigt de film niet met de grafsteen van Meursault, maar met die van zijn slachtoffer, waarop de naam: Moussa Hamdani.

Hoewel Ozon hiermee terecht van Camus’ boek afwijkt, blijft hij toch zeer dicht op de sfeer van de roman zitten. Het lukt acteur Benjamin Voisin, met wie Ozon al eerder samenwerkte, uitstekend om het genot van esthetische details, de lichtval op zee, het zwemmen, het bekijken van zijn vriendin Marie, met een enkele oogopslag uit te drukken, alsook Meursaults kalme desinteresse voor de grote zaken des levens.

Toch mis je als kijker wel wat van Meursaults binnenwereld. Zijn bijgedachten en zienswijze die je in het boek goed leert kennen, zijn in de film lastiger uit te beelden – je observeert vooral Meursaults zwijgzaamheid. Om de ideeën van het verhaal toch over te brengen, laat Ozon zijn hoofdpersoon soms wat specifiekere antwoorden geven. Zo zegt Meursault, als hem wordt gevraagd waarom hij zijn overleden moeder niet wil zien: ‘Dat heeft geen zin.’ In plaats van: ‘Ik weet het niet’, zoals in de roman staat.

‘Dat heeft geen zin’ zijn woorden die de wezenlijke betekenisloosheid benoemen waar Camus de aandacht op vestigt: in dit boek, maar ook in zijn filosofische essays, waarin hij veel van wat wij doen – elke dag weer opstaan, aankleden, werken, koken et cetera – als een zinloos absurdisme beschrijft. Camus’ zienswijze kan, ondanks de hopeloosheid, tot levenslust inspireren, als je nieuwsgierig blijft naar de details van het leven. Enerzijds is het een gevoelige houding, anderzijds een gelaten, afstandelijke instelling waarin je vooral een toeschouwer blijft van wat je overkomt. Deze onbewogen acceptatie kan opgevat worden als koude ongevoeligheid. En dat is precies wat Meursault ook in de film fataal wordt.

L’Étranger(2025)
Regisseur: François Ozon