‘Een microscoop laat de werkelijkheid niet alleen zien – hij creëert die ook’

In de zeventiende eeuw ontdekt Antoni van Leeuwenhoek met zijn zelfgemaakte microscoop minuscule organismen die met het blote oog niet te zien zijn. Zo’n tweehonderd jaar later neemt Louis Pasteur diezelfde microben onder de loep en ontdekt hij dat het deze micro-organismen zijn die ons ziek kunnen maken en eten en drinken doen bederven.

Volgens de Franse wetenschapsfilosoof Bruno Latour (1947-2022) onthult de microscoop daarmee niet enkel iets van de wereld wat we daarvoor niet konden zien, maar creëert de microscoop ook de werkelijkheid. ‘Latour is berucht om zijn uitspraak dat de microben niet bestonden voordat Pasteur ze met een microscoop bekeek,’ vertelt filosoof Arjen Kleinherenbrink. De microben, die eerder niet met het blote oog te zien waren, krijgen door de microscoop namelijk een nieuwe eigenschap: zichtbaarheid. ‘De relatie die je via de microscoop aangaat, verandert de aard van de microben.’

Kleinherenbrink: ‘De microscoop is een actor: hij maakt verschil in de werkelijkheid. Elke actor zit in een netwerk van relaties met andere actoren; de microscoop, de wetenschapper, het laboratorium en de microben vormen zo’n netwerk en beïnvloeden elkaar. Zodra jij met een microscoop naar micro-organismen kijkt, ontstaat er dus een verbinding die de microben mede definieert.’

Tekst loopt door onder afbeelding

‘We denken soms dat we met de microscoop naar de objectieve wereld kijken. De microscoop zou een manier zijn om voorbij ons mensenlichaam met zijn beperkte zintuigen te komen. Maar Latour laat zien dat ook de microscoop niet losstaat van het netwerk waarin die opereert.’

‘Decennialang is PAIS, de verzamelnaam voor ziektes als long covid en q-koorts, niet herkend door artsen omdat er onder de microscoop geen bewijs voor te vinden was. De microscoop heeft zo’n autoriteit gekregen dat de ziekte niet kan bestaan als die onder de microscoop niet te zien is.’

‘Elke actor heeft handelingsvermogen, dus ook de microscoop. Dat handelingsvermogen zit in het feit dat je de microscoop op een bepaalde manier moet vasthouden, dat je er op een bepaalde manier doorheen moet kijken en dat die een bepaald soort onderzoek verlangt van de wetenschapper.’

‘Henri Bergson stelt dat je van bijvoorbeeld een dorp oneindig veel foto’s, video’s en gedichten kunt maken, maar dat het altijd meer realiteit heeft dan alle weergaves tezamen. Hoeveel microscopen je ook op een microbe of een ziektekiem loslaat, die zal altijd verrassingen in zich blijven dragen.’