Home Spirituele atheïst

Spirituele atheïst

Door Jeroen Hopster op 23 december 2014

Cover van 01-2015
01-2015 Filosofie magazine Lees het magazine
Eind jaren tachtig raakte Sam Harris geïnteresseerd in meditatie. De aanleiding? Hij gebruikte de drug MDMA en ervoer hoe het was om in een radicaal andere geestestoestand te verkeren. ‘Voor het eerst in mijn leven was ik niet langer op mijn hoede, geheel onbezorgd over wat anderen van mij dachten. Ik voelde dat hun geluk op geen enkele manier afdeed aan mijn geluk. Integendeel, hun geluk droeg daar alleen maar aan bij. De ethische implicatie was heel duidelijk: dat je je zo verbonden kunt voelen met anderen, dat is een vermogen van de menselijke geest, gestuurd door hersenprocessen. Dat vond ik een buitengewone ontdekking.’

 

Hoe bracht dat u op het spoor van meditatie?
‘Ik ging op zoek naar een manier om deze toestand van het bewustzijn te onderzoeken, zonder telkens MDMA of andere psychedelica te gebruiken. Bij meditatie kun je een soortgelijke ervaring bereiken, maar dan op een veel minder chaotische, gewelddadige manier.’
 
Een ervaring die door psychedelica kan worden opgeroepen, kan ook met meditatie worden bereikt. Dat lijkt niet vanzelfsprekend…
‘Het is niet zo dat je door drugs te gebruiken ervaringen kunt hebben waar je brein anders niet toe in staat zou zijn. Elke ervaring die je hebt berust op vermogens van het zenuwstelsel. Drugs bootsen bestaande neurotransmitters na, of veranderen de activiteit daarvan. De hardware is er al, de neurofysiologie is veranderlijk. Dat je die neurofysiologie ook op andere manieren kunt veranderen is op zich niet verrassend. Alleen vergt het bij meditatie veel meer oefening.’
 
Zijn uw ideeën over spiritualiteit beïnvloed door het boeddhisme?
‘De boeddhistische traditie heeft een rijkdom van contemplatieve bronnen, een literatuur over introspectie die zijn gelijke niet kent. Je kunt boeddhisme echt zien als een filosofie en methodologie voor introspectie en ethiek – je hoeft het niet op te vatten als religie. Dat is een goede kenschets van het boeddhisme; het zou geen juiste kenschets zijn van islam, christendom of jodendom. Spirituele wijsheid is niet gelijk over die tradities verdeeld.’
 
Toch roept het begrip ‘spiritualiteit’ eerder religieuze dan seculiere associaties op.
‘Van oudsher behoorde alles tot een religieuze context. Als we ver genoeg teruggaan in de tijd, komen we terecht in een wereld waar mythes, fabels en bijgeloof domineerden, waar goede geschiedschrijving en een rigoureuze empirische methodologie ontbraken. Langzamerhand zijn steeds meer gebieden uit religieuze handen gegleden en in een betere context terechtgekomen. Maar dat gebeurde niet in één keer; met sommige onderwerpen, zoals het bewustzijn, gebeurde het pas heel recent.’
 
En u probeert nu ook ‘spiritualiteit’ over te hevelen naar een context van seculier onderzoek…
‘Zo zou je het kunnen zien. En ook ethiek, zou ik daaraan toe willen voegen. Er is een mythe dat de wetenschap niet kan vertellen wat goed en kwaad is; dat grote project zou toebehoren aan religie. Die mythe geloof ik niet. Het verhaal van religie en wetenschap is een verhaal waarbij religie voortdurend grond verliest, tegenover een betere manier om over de werkelijkheid na te denken. En zo langzamerhand begint de nieuwe, seculiere discussie ook “eerstepersoonsvragen” te omvatten. Spirituele vragen over geest en bewustzijn, ethische vragen over de basis van het goede leven. Het verschil tussen seculiere filosofie en wetenschap enerzijds, en religie anderzijds, zit ’m niet in de keuze van onderwerpen. Het werkelijke verschil zit in het aandragen van goede redenen voor je overtuigingen, of slechte redenen.’
 

Sam Harris (1967) is filosoof en hersenwetenschapper. Hij staat bekend om zijn scherpe religiekritiek, in het bijzonder op de islam. Maar atheïsme sluit spirituele interesse niet uit. 

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer