Paul Verhaeghe: ‘Dat we tegenslag kunnen voorkomen is een modern idee’

Het leven loopt niet altijd zoals je hoopt en een flinke tegenslag kan lang nazingen. Misschien wel een leven lang, wijst recent onderzoek bij resusapen uit. Vroege tegenslag – het verlies van een moeder, een lage sociale status – laat een blijvende, fysieke handtekening achter in het DNA. Dat tegenslag op genetisch niveau effect heeft, verbaast psychoanalyticus Paul Verhaeghe niets. ‘Maar hoe we met tegenslag omgaan, ligt aan de betekenis die het krijgt.’

‘De Oude Grieken verbonden tegenslag met moira, het lot,’ vertelt Verhaeghe. ‘Denk aan de tragedie van Oedipus. Het lot overkomt je, zelfs als je alles op alles zet om het te voorkomen. Onder het christendom krijgt tegenslag een morele dimensie: je hebt gezondigd en God laat je daarvoor boeten. Pas in onze seculiere samenleving wordt tegenslag iets wat we zelf hadden kunnen voorkomen.’

Dat zie je al in de manier waarop we afscheid van elkaar nemen, vervolgt Verhaeghe. ‘Veertig jaar geleden wensten we elkaar veel geluk. Tegenwoordig zeggen we: veel succes! In zo’n maakbare wereld zoeken we de schuld bij onszelf of anderen in plaats van in ons lot te berusten. Gebeurt er iets acuuts en heftigs, dan kunnen we dat moeilijk een plek geven. Schuld is makkelijker te verdragen dan de angst voor het onbeheersbare.’

Uiteindelijk hebben we als eindige wezens niet alles onder controle. ‘Dat tegenslag een blijvende weerslag heeft op onze DNA-huishouding, is daar een voorbeeld van,’ besluit Verhaeghe. ‘Het is niet jouw schuld dat je het nog met je meedraagt. Dat hadden de Oude Grieken goed gezien. De wijsheid van de Stoa zou ons, moderne mensen, goed kunnen helpen: neem verantwoordelijkheid voor wat je kunt, laat los wat je niet in de hand hebt.’