Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

Filosofie Magazine nr. 9/2021

Ons brein als belangrijkste grondstof

Sebastien Valkenberg 

Na vlieg- en vleesschaamte is er nu ook zuivelschaamte. Maar dat is geen reden tot paniek, stelt Sebastien Valkenberg. Deze schaamte hoort bij het schaarste-paradigma, waar we met technologie uit kunnen.

Beeld Zeloot

Ook de melkdrinker en kaasliefhebber moeten op rantsoen. Dat is de implicatie van #zuivelschaamte. Echt verrassend is het niet dat deze hashtag er kwam, nadat eerder ‘vliegschaamte’ en ‘vleesschaamte’ het woordenboek haalden. De veestapel levert immers melk – grondstof voor de zuivelproducten in de supermarkt – maar stoot daarbij ook veel CO2 uit.

De hashtag weerspiegelt de tijdgeest. Ook beleidsmakers zetten in op een drastische gedragsverandering. Het lukt de landbouwsector maar niet om de CO2-uitstoot terug te brengen, aldus de Europese Rekenkamer in een recent rapport. Die drong er bij de EU-lidstaten op aan om de consumptie van onder meer zuivel te ontmoedigen.

Consuminderen lijkt de onvermijdelijke oplossing voor een van de grote kwesties van deze tijd. Bevolkingen groeien terwijl het oppervlak van de aarde gelijk blijft, evenals de opnamecapaciteit van de atmosfeer. Hoe overtuigend ze ook klinkt, de redenering is minder dwingend dan ze lijkt. Lopen we tegen de grenzen aan van de wereld of van ons wereldbeeld? Allicht is de aarde geen voorraadkast met onbeperkte inhoud. Wel blijken er meer grondstoffen aanwezig te zijn dan we denken en impliceert onze consumptie niet noodzakelijkerwijs een grote voetafdruk. Om dat in te zien moeten we loskomen van het paradigma van Thomas Robert Malthus, een Britse econoom en predikant uit de achttiende eeuw. We leven in het rijk der schaarste, luidde zijn boodschap in An Essay on the Principle of Population (1798), en nog erger: er bestaat geen uitweg.

Deze boodschap kwam extra hard aan, omdat ze terugging op streng rekenwerk. Hoe meer je de hongerige voedt, des te beter het hem gaat en hoe vaker hij zich voortplant: nieuwe monden om te voeden, maar waarmee? Voortplanten gaat sneller dan de voedselproductie kan bijbenen. Het eerste proces verloopt namelijk exponentieel (2, 4, 8 et cetera), het tweede lineair (2, 3, 4 et cetera). Zo ontstond het malthusiaanse plafond. Wat te doen? Niet de productie opvoeren, maar de populatie terugbrengen. Malthus deed verschillende voorstellen: maak de straten smaller, zet meer mensen in een huis. Dat vergroot de kans dat de pest terugkeert. De kans op besmetting neemt toe als dorpjes naast poelen met stilstaand water worden gebouwd. Ieder slachtoffer is een behoeftige minder. Deze aanpak was consuminderen op z’n radicaalst.

Gelukkig waren deze hardvochtige oplossingen niet nodig. Op rantsoen was niet ons enige wapen in de strijd tegen de schaarste, bleek in de decennia die volgden. De voedselproductie versnelde, vooral dankzij de uitvinding van kunstmest aan het begin van twintigste eeuw. Dezelfde hectare bracht voortaan veel meer op. Naar schatting 3,5 miljard mensen die anders van honger waren omgekomen hadden te eten, aldus de website Our World in Data. Het malthusiaanse plafond bevond zich hoger dan gedacht.

Verder lezen?

In een tijd waarin autoriteit, waarheid en het publieke debat onder druk staan kan filosofie met heldere analyses richting geven. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar € 4,99 per maand. U krijgt daarmee toegang tot alle artikelen uit Filosofie Magazine en Wijsgerig Perspectief plus exclusieve achtergrondartikelen, interviews en portretten. Of bestel de losse editie na.

InloggenLid Worden