Net als Abramovic gaat Heleen van Royen achter het raam zitten. Maar is dat wel echt een ode aan de kunstenaar?

Welgeteld twee klanten had performancekunstenaar Marina Abramovic (1946) toen ze in 1975 achter een raam op de Wallen plaatsnam: de eerste zocht de sekswerker die normaal gesproken achter dat raam stond en de tweede vond haar te duur. Een daverend succes kon de performance Role Exchange dus niet genoemd worden. Toch inspireerde het auteur Heleen van Royen om haar eigen versie van dit werk ten tonele te brengen. Op dinsdag 29 september 2026 zal ze tien uur lang achter een raam zitten, ter ere van de verschijning van haar nieuwe boek Wat wil de man? – maar ook om een ‘ode’ te brengen aan Abramovic.

Wat was de bedoeling van het oorspronkelijke werk? Wordt die met de heruitvoering door Van Royen wel gerespecteerd? En: in hoeverre doet dat er eigenlijk toe?

‘Voor Abramovic was sekswerk een angstbeeld,’ vertelt Van Royen. De kunstenaar groeide op in het socialistische Joegoslavië en schrok zich te pletter toen ze in de jaren zeventig naar Amsterdam kwam en vrouwen achter het raam zag. ‘Ze vond dat het laagste wat er bestaat.’ Om zichzelf te bevrijden van die afkeer vond ze een sekswerker die met haar van plek wilde ruilen: Abramovic zat achter het raam, de sekswerker ging in haar plaats naar de opening van een galerie.

Van Royen, die zelf erotische content maakt op het platform F2F (vergelijkbaar met OnlyFans), ziet dat er nog altijd een stigma rust op sekswerk. Daar wil ze aandacht voor vragen. ‘Er zijn genoeg mensen die vinden dat seks per definitie bij liefde hoort, dat het alleen binnen een huwelijk of relatie past. Of dat het alleen tussen een man en een vrouw plaats mag vinden. Ik wil dat mensen met een meer open blik naar seksualiteit gaan kijken.’

Maar volgens kunstfilosoof Maartje den Breejen gaat Role Exchange helemaal niet over seksuele bevrijding. ‘Abramovic probeerde de kunstwereld een spiegel voor te houden. Het ging volgens haar in de kunst alleen maar om handel, met galeries, verzamelaars en een nadruk op marktwaarde. Door achter een raam plaats te nemen zei ze: de kunstwereld is eigenlijk net een bordeel.’ Abramovic wilde de kunstwereld, die zichzelf zo keurig vond, ‘vervuilen door de rauwe werkelijkheid erin te slepen’. Den Breejen noemt het dan ook ‘ironisch’ dat Van Royen dit werk uitkiest om haar nieuwe boek onder de aandacht te brengen.

Een jaar vóór Role Exchange, in 1974, voerde Abramovic de opmerkelijke performance Rhythm 0 uit: zes uur lang stond ze stil in een galerie en mochten bezoekers alles met haar doen dat ze wilden. Ze had daartoe 72 voorwerpen op een tafel uitgestald, uiteenlopend van een veer tot een geladen pistool. Volgens Den Breejen is die ultieme kwetsbaarheid kenmerkend voor het werk van de kunstenaar. Ook in Role Exchange nam Abramovic elk aspect van het sekswerk over, dus ook de klanten. ‘Abramovic was bereid haar identiteit als kunstenaar af te leggen. Van Royen gaat juist achter het raam zitten vanuit haar publieke imago.’

‘Klanten aannemen past niet bij mij,’ zegt Van Royen. ‘Ik ben te eigengereid, ik wil zelf kunnen bepalen wat ik wel en niet doe. Maar ik besef ook dat het een luxepositie is: ik hoef hier niet mijn hypotheek van te betalen.’ Heeft haar versie dan nog wel de kwetsbaarheid die bij zo’n performance hoort? ‘Het is natuurlijk al ongelijk dat ik in lingerie ben en de mensen die komen kijken gewoon kleren dragen. Bovendien zit ik er tien uur lang. Als het fotomoment voorbij is en de pers weg is, zal de dynamiek veranderen.’ Ter vergelijking: Abramovic zat slechts twee uur achter het raam. ‘Maar wat het vooral kwetsbaar maakt, is dat het iets is waar mensen boos om worden. Ik krijg nu al veel reacties, ook negatieve. Daar moet je tegen bestand zijn. Daar zit voor mij de kwetsbaarheid: dat je weet dat je gezeik gaat krijgen, en het toch doet.’

Dat ‘gezeik’ neemt vaak de vorm aan van critici die het gedrag van Van Royen ongepast vinden – specifiek voor een vrouw van 61 – of van feministen die sekswerk als onderdrukkend zien. De tendens onder feministische en progressieve denkers is echter dat sekswerk, zolang het uit vrije keus en onder goede arbeidsomstandigheden gebeurt, ‘gewoon werk’ is.

Ook Den Breejen denkt er zo over: ze heeft geen enkel probleem met de performance zelf. ‘Je moet het alleen geen ode noemen. Het is gewoon een goede publiciteitsstunt. Van Royen doet geen recht aan de oorspronkelijke bedoeling van het werk, aan de grootsheid ervan. Net als de Van Gogh-placemats in de museumwinkel geen recht doen aan het schilderij Zonnebloemen.’ Ze denkt dan ook niet dat de kunstenaar de ‘ode’ ter harte zal nemen. ‘Abramovic zou zeggen: ga je gang, maar met mij heeft het niets te maken.’

Van Royen zal het niet deren. Hoewel ze meent dat ze zich niet met de iconische kunstenaar kan vergelijken, ziet ze wel één overeenkomst: ‘Abramovic werd ook verguisd.’