Tegenwoordig hebben we vaak het idee dat verdriet te managen is. Als we de juiste stappen doorlopen, kunnen we negatieve emoties zo snel mogelijk een plekje geven, zodat we door kunnen met ons leven. Maar wat als dat niet lukt? Wat als een paar maanden niet genoeg zijn om je verdriet te verwerken? Er zit een spanningsveld tussen dit maatschappelijke ideaal en de rauwe emotie verdriet, schrijft de Vlaamse filosoof Ignaas Devisch in zijn boek Een kleine filosofie van emoties. Verdriet.
Waar komt onze behoefte om verdriet te managen vandaan?
‘Het ideaal van controle en maakbaarheid is alomtegenwoordig in onze maatschappij. We beschouwen onszelf als autonome wezens die over zichzelf beschikken en verantwoordelijk zijn voor wat er in hun leven gebeurt. Hierdoor zijn we voortdurend bezig met het opbouwen van succesverhalen, waarin we onze persoonlijke groei delen. Verdriet speelt geen rol in die succesverhalen. Het doorbreekt de illusie dat we alle touwtjes zelf in handen hebben. Het is de stoorzender in het ideaal van maakbaarheid.’
Hoe beïnvloedt dit de manier waarop we met verdriet omgaan?
‘We weten niet hoe we moeten omgaan met dingen die ons overkomen en waarover we geen controle hebben, zoals gebeurtenissen die verdriet veroorzaken. We gaan er eigenlijk vanuit dat verdriet best behapbaar is. Maar mensen die blijven worstelen met hun verdriet passen niet binnen dat idee en worden dus geproblematiseerd. Ze zouden te lang in hun verdriet blijven hangen – alsof ze daar bewust voor zouden kiezen.
We moeten verdriet serieus nemen. Daarmee bedoel ik niet de kleine tegenslagen in het leven, zoals je zin niet krijgen. Daar komen we wel bovenop. Het gaat over diep verdriet dat veroorzaakt wordt door trauma’s, sterfgevallen of ziekte. Mensen die bijvoorbeeld hun kind verliezen, raken dat verdriet nooit kwijt. Het wordt een onderdeel van wie ze zijn. Daarom draai ik de “management”-logica om: wij geven verdriet geen plaats, verdriet geeft ons een plaats in de wereld.’
Hoe kunnen we er wel goed over praten?
‘Kijk naar de woorden die mensen zelf gebruiken wanneer ze lijden. Uit medische studies over hoe mensen over ziekte en gezondheid vertellen – de narratieve geneeskunde – blijkt vaak dat veel mensen in watermetaforen over verdriet spreken. Denk aan “golven van verdriet”, een kraan die altijd openstaat, of een bad dat overloopt. Het water verwijst naar het vloeibare karakter van het verdriet. Als je water probeert op te pakken, glipt het weg tussen je vingers. Je hebt er geen grip op.’
Even tussendoor …
Meer lezen over filosofie? Schrijf je in voor de gratis nieuwsbrief:
Waarom weegt verdriet zo zwaar?
‘In tegenstelling tot andere emoties heeft verdriet de neiging om bij ons te blijven. Voor geluk moet je moeite doen en voor je het weet is het weer weg. Bij verdriet is het omgekeerd: je moet je flink inspannen om het af te schudden. Verdriet is de hele tijd aanwezig. Het is het dekentje om ons heen: we gaan ermee slapen en we staan ermee op. Zelfs als je denkt dat het ergste voorbij is, kan het je op bepaalde momenten weer overweldigen. Het zit verankerd in wie wij zijn.’
Kunnen we verdriet dan ook voorkomen?
‘Verdriet is onderdeel van het leven, het hoort bij de tragische dimensie ervan. De Romeinse filosoof Seneca maakt dat duidelijk door verdriet te beschrijven als de prijs van de liefde. Zodra we ons aan de wereld en anderen hechten, is het onvermijdelijk dat we verdriet zullen ervaren, wanneer een van die verbintenissen doorbroken wordt. Het legt de paradox van onze samenleving bloot: enerzijds worden we aangespoord om ons aan anderen te hechten, anderzijds moeten we verdriet zo snel mogelijk loslaten. Maar zonder verdriet is liefde een lastig gegeven.’
Een kleine filosofie van grote emoties. Verdriet
Ignaas Devisch
Pelckmans
136 blz.
€ 19,50
