Fietsend naar het centrum van Londen passeer ik op een najaarsmiddag vijf stilstaande brandweerauto’s. Wat is er aan de hand, vraagt de journalist in me. De met man en macht uitgerukte brandweer staat bij een brug over een zijtak van de Theems bij Dockhead, de opgeknapte achterbuurt waar Charles Dickens zijn bekende personage Oliver Twist liet rondscharrelen. Uit nieuwsgierigheid stap ik af op een brandweerman om hem te vragen wat er aan de hand is. ‘Er zit een vos vast,’ zo klinkt de uitleg.
Ik buig over de reling van de brug en zie dat er een vos is vastgeraakt in het laagstaande water. Het is eb, en bij vloed zal het arme dier langzaam verdrinken. Actie is dus geboden. Er begint een reddingsoperatie, met hulp van de aangrenzende Co-op-supermarkt. De manager heeft een blauw krat aan de brandweer gegeven waarmee Smirre naar boven kan worden getakeld. Onder toeziend oog van nieuwsgierige passanten vindt er een geslaagde reddingsoperatie plaats.
Als journalist zie ik tal van mooie achtergrondverhalen voor me. Waarom is het halve brandweerkorps uitgerukt voor een stadsvos? Wat zegt dit over de liefde voor dieren in Groot-Brittannië, waar de dierenbescherming ouder is dan de kinderbescherming? En waarom lopen er steeds meer vossen rond in de metropool, vossen die steeds tammer worden bovendien, wat zorgt voor een verdeeldheid tussen vossenknuffelaars en vossenhaters?
Niets is zo aantrekkelijk als een bordje ‘verboden toegang’
Deze gebeurtenis leidde ook tot vragen over mijn eigen nieuwsgierigheid. Waarom ben ik niet gewoon doorgereden? Waarom maakte ik een foto van het tafereel om te delen op sociale media? Of was dit gewoon een staaltje beroepsdeformatie? Nieuwsgierigheid wordt immers beschouwd als een essentiële eigenschap van een journalist. Ze is de basis voor verhalen ontdekken, kritische vragen stellen en omgaan met verschillende invalshoeken.
Tegels lichten
Het werk van een journalist begint met een grote drang om de waarheid te achterhalen en verhalen te ontdekken die anders misschien onverteld zouden blijven. De Oostenrijks-Hongaarse schrijver en verslaggever Egon Kisch (1885-1948) schreef: ‘Als ik met de bus reis, kan ik niet rusten voordat ik zie wat de volgende persoon leest. De taal die ze spreken… Als ik naar de straatnamen kijk, moet ik hun oorsprong kennen. En niets trekt me zo aan als een bordje “verboden toegang”.’
Daar is niets mis mee. Nieuwsgierigheid naar de wereld is gerelateerd aan de wens om te weten. Ze is, zo schreef filosoof Elias Baumgarten (1945-2024) in een essay over nieuwsgierigheid als een morele waarde, een neiging om meer te willen weten of leren over een breed scala aan dingen. ‘Hoe meer iemand deze karaktereigenschap heeft, hoe vaker of intenser iemand op bepaalde gelegenheden de wens of drang zal ervaren om iets te onderzoeken en er meer over te leren.’
Dat sluit aan bij de voornaamste taak van de journalist, om burgers op een feitelijk en accurate – en liefst ook een elegante – manier te voorzien van de informatie die ze nodig hebben om weloverwogen beslissingen te nemen. De journalistiek fungeert al doende als een publieke ‘waakhond’ die toezicht houdt op instellingen en machthebbers. Dat is in 1972 door H.J.A. Hofland (1927-2016) fraai aangetoond in zijn invloedrijke bundel Tegels lichten. Nog steeds worden ’tegels’ uitgereikt aan onderzoeksjournalisten.
Maar nieuwsgierigheid kan, aldus Baumgarten, ook de vorm aannemen van voyeurisme. De journalistieke vertaling daarvan is de roddelpers, iets waar ik in het Verenigd Koninkrijk meer dan twee decennia ervaring mee heb opgedaan. Mede uit commercieel oogpunt bestaat er op Fleet Street, de straat die een metafoor is geworden voor de pers, een ongezonde aandacht voor de persoonlijke levens van bekende of zelfs minder bekende mensen.
Deze vorm van nieuwsgierigheid heeft geleid tot ongelukken, zowel echte als journalistieke. In 1997 kwam prinses Diana op een Parijse snelweg om het leven, mede doordat de auto waarin ze zat werd achtervolgd door een meute fotojournalisten. Deze paparazzi wilden graag foto’s hebben van Di en haar rijke vriend Dodi. Dit om de eindeloze nieuwsgierigheid te bevredigen van lezers in binnen- en buitenland. Het ongeluk leidde tot grote woede richting de media.
Deze ongezonde vorm van nieuwsgierigheid leidde veertien jaar later tot het einde van de bekendste van alle roddelkranten, News of the World. Na onthullingen over het afluisteren van telefoongesprekken en voicemails was dit veelgelezen vlaggenschip van persbaron Rupert Murdoch, zelf een groot liefhebber van gossip, in grote problemen gekomen. Nieuwsgierigheid doodde de krant. Door schade, schande en schandalen wijs geworden is de beruchte Engelse pers sindsdien een stuk braver en netter geworden.
Tekst loopt door onder afbeelding
Strandvakantie
Terugkerend naar gezonde nieuwsgierigheid moet ik denken aan mijn bezoek aan een eredienst voor Sir Harold Evans (1928-2020), wiens journalistieke loopbaan een lange kruistocht was voor een betere wereld. Als hoofdredacteur van The Sunday Times was Evans verantwoordelijk voor het lichten van diverse tegels. Zijn grootste verdienste was het onthullen van het thalidomideschandaal, het tragische verhaal over een ondeugdelijk medicijn tegen ochtendmisselijkheid dat leidde tot de geboorte van gehandicapte baby’s.
Sir Harold was een journalist van de oude stempel, een arbeiderszoon die als nieuwsgierige en gedreven jongeman het ambacht in de praktijk leerde. De jacht naar waarheid en sociale rechtvaardigheid had deze Fleet Street-legende niet van een vreemde. In zijn autobiografie schrijft hij over een traditionele strandvakantie in Rhyl in Noord-Wales, aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Op het strand bleken zich diverse soldaten te bevinden die van de Slag om Duinkerke waren teruggekeerd.
Uit nieuwsgierigheid besloot de vader van Evans, een treinmachinist, gesprekken aan te knopen met de verslagen mannen, hier en daar sigaretten uitdelend. Hij hoorde verhalen over ontbering en gebrek aan uitrusting. Het was gewoon een vreselijke tijd geweest voor hen, maar de kranten hadden een volkomen verkeerde indruk gegeven van wat er gebeurd was. ‘Ze suggereerden allemaal,’ aldus Evans, ‘dat deze mannen zo snel mogelijk terug wilden naar het front. Dat was niet waar. Het was een openbaring voor me.’
Wantrouw wat autoriteiten beweren en ontdek met eigen ogen
Het was een ervaring die geen enkele docent journalistiek de jonge Harry had kunnen leren. Ga de straat op, of in dit geval het strand, en praat met mensen. Door oprecht nieuwsgierig te zijn naar mannen en vrouwen uit alle lagen van de samenleving, kunnen journalisten een stem geven aan de ongehoorden. Wantrouw wat de autoriteiten beweren, beweringen die vaak terechtkomen in krantenkoppen. Ook, en juist, in tijden van angst en onzekerheid, zoals een oorlog.
De onafhankelijk en onbevreesde – en vaak door alcohol aangetaste – journalistiek floreerde in de laatste drie decennia van de afgelopen eeuw. Vrijwel alle dagbladen zaten nog in de binnenstad in plaats van op onbewoonde bedrijventerreinen. Er was geen concurrentie van sociale media en het nieuws lag bij wijze van spreken op straat. ‘Ga de straat op,’ raadde Hofland mij als leerling-journalist ooit aan. ‘Kijk om je heen. Oh ja, en vergeet vooral niet langs de kapper te gaan.’
Evans behoorde tot een uitstervend ras van journalisten die het ambacht in de praktijk leerden. Door de jaren heen is journalistiek een academische discipline geworden. In de praktijk leidt deze academisering ertoe dat veel journalisten eenzelfde, hoogopgeleide achtergrond hebben en ook een vergelijkbare kijk op de wereld.
Ondertussen is er in de westerse wereld een cultuurstrijd uitgebroken. De strijd speelt zich onder meer in de journalistiek af. Verschillende kampen hebben zich verschanst in ideologische loopgraven. Een gebrek aan nieuwsgierigheid voedt deze stammenstrijd, waarbij simplistische oordelen een genuanceerd begrip vervangen, en sociale media moedigen de groepsvorming aan. Hierdoor worden bestaande vooroordelen versterkt en blootstelling aan verschillende standpunten beperkt.
Egel
Nieuwsgierigheid kan dienen als medicijn tegen de verdeeldheid, door empathie, begrip en zelfreflectie te stimuleren. Door vragen te stellen en een poging te wagen om tegengestelde standpunten te begrijpen kan polarisatie worden verzacht. ‘We moeten wat nieuwsgieriger zijn,’ beweerde de filmmaker en vrijdenker Eddy Terstall onlangs. ‘Ons wat minder bij veilige groepsmeningen aansluiten.’ Bij die woorden dwaalden mijn gedachten af naar het beroemde essay van Isaiah Berlin (1909-1997) over de vos en de egel.
Dat essay behandelt twee fundamenteel verschillende opvattingen over de werkelijkheid. De vos is een pluralist: hij weet veel, maar brengt die kennis niet tot een eenheid. Daarentegen streeft de egel ernaar om één groot geheel te kennen en de werkelijkheid als een eenheid te aanschouwen. Dat laatste is een eigenschap van deelnemers aan de cultuurstrijd, die ertoe geneigd zijn vast te houden aan een kernovertuiging. Daarbij negeren ze zaken die niets met dat leidende principe te maken hebben.
Om uit de greep van de heilloze cultuurstrijd te geraken moet de journalist meer een vos zijn: een generalist die over een brede kennis beschikt en complexe vraagstukken vanuit meerdere perspectieven kan benaderen. Waar de egel zich in zijn veilige omgeving terugtrekt, gaat de vos met een gezonde dosis nieuwsgierigheid de straat op. Hij vecht voor het recht van de lezer om de wereld te kennen, zelfs als die wereld rommelig en complex is. En een gevecht kan leiden tot natte voeten – zoals de Londense vos ervoer.
