‘Onze wereldkaart voedt landjepik en wij-zij-denken’

De beroemdste wereldkaart uit de geschiedenis is die van Gerard Mercator (1512-1594), vertelt Henk van Houtum, hoogleraar politieke geografie aan de Radboud Universiteit en schrijver van Free the map (2024). ‘Zijn Mercatorprojectie was een navigatiekaart, bedoeld voor schepen om zich te oriënteren tijdens de zestiende-eeuwse “ontdekkingsreizen”. Dat waren eigenlijk veroveringstochten die draaiden om gebieden in bezit nemen en grondstoffen buitmaken. Dat koloniale denken zie je terug in Mercators kaart: er staan alleen maar grondgebieden en grenslijnen op aangegeven.’

‘Zo’n representatie van de wereld als een verzameling territoria is op zichzelf niet een probleem,’ zegt Van Houtum. ‘Het is een mogelijk verhaal over de wereld. Alleen: de Mercatorprojectie is dé kaart geworden. We doen alsof het een neutrale weergave van de wereld is. Maar het is een beeld dat staten centraal zet, het fixeert populaties in staatshokjes en het voedt landjepikmentaliteit en wij-zij-denken: wij hier en zij daar, aan de andere kant van de lijn. We moeten daarom andere kaarten maken, nieuwe voorstellingen van de werkelijkheid. Neem bijvoorbeeld wereldwijde internetwerken als uitgangspunt of handel of geldverkeer, in plaats van alleen de verdeling van grondgebied. Zo laten we zien dat mensen niet alleen door staatsgrenzen gescheiden zijn, maar ook met elkaar verbonden.’

Tekst loopt door onder afbeelding

‘Op de klassieke wereldkaart staat alles stil: bewegingen van mensen, dieren en dingen zijn weggelaten. Om te navigeren wil je namelijk dat je omgeving stabiel en overzichtelijk is. Het probleem is dat de navigatiekaart het wereldbeeld is geworden.’

‘Een grens kennen we allemaal als een statische lijn, maar dat is het juist niet. Een lijn is een gesloten einde, maar een grens filtert, sorteert, is open voor sommige activiteiten en mensen, en gesloten voor anderen. Een grens is heel dynamisch.’

‘Onder een wereldkaart staat zelden een auteur, terwijl er allerlei keuzes achter zitten over wat je toont en weglaat. De kaart als een beeld van de wereld maakt ook een wereldbeeld.’

‘In 1885 verdelen Europese landen mede aan de hand van de Mercatorkaart het continent Afrika, en tekenen ze kaarsrechte grenslijnen dwars door allerlei leefgebieden. Hannah Arendt beschrijft hoe dat landjepik later als een boemerang terugkeerde en in Europa het nationalisme opstookte, wat mede tot de wereldoorlogen leidde.’

‘We identificeren Nederland vaak met de begrensde vorm ervan op de kaart. Dat is Nederland, zeggen we dan. Maar dat is een cartografische valkuil. In werkelijkheid wordt het merendeel van de wetten in Brussel gemaakt, is de economie internationaal verbonden en reizen mensen in en uit. Nederland is niet zijn afbeelding.’