Home Volgens deze rechtspsycholoog moeten we niet op onze intuïtie vertrouwen

Volgens deze rechtspsycholoog moeten we niet op onze intuïtie vertrouwen

Door Frank Meester op 24 oktober 2017

Volgens deze rechtspsycholoog moeten we niet op onze intuïtie vertrouwen
Cover van 11-2017
11-2017 Filosofie magazine Lees het magazine

Intuïtie maakt meer kapot dan je lief is, vindt rechtspsycholoog Harald Merckelbach. We moeten leren onze gevoelens te disciplineren met ons verstand.

Tekst loopt door onder afbeelding

Fotografie: BMFotografie

 

Wat kan ik weten?

‘Binnen de rechtspraak menen sommige mensen aan waarheidsvinding te moeten doen. Maar dat is eigenlijk buitengewoon naïef. Neem het geval van een dermatoloog die naar een moedervlek kijkt op een enkel. Hij zegt tegen zijn patiënt dat de vlek er normaal uitziet. Een tijdje later krijgt de patiënt klachten. Dan blijkt het toch kanker. Uiteindelijk overlijdt hij aan de melanoom. Nabestaanden klagen de dermatoloog aan wegens wanprestaties. Ze vragen andere dermatologen om een second opinion. Die beweren vervolgens dat de dermatoloog had moeten zien dat het een gevaarlijke moedervlek was. Maar achteraf is dat makkelijk oordelen. Het had meer moeten gaan om de vraag of de dermatoloog op dat moment met de kennis die hij toen had de juiste beslissing heeft genomen. Het draait om redelijkheid en prudentie en niet zozeer om waarheid.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

In dit geval hadden die second-opinion-dermatologen zonder kennis over de afloop naar de foto’s van de moedervlek moeten kijken. Zo’n onderzoek moet altijd blind gedaan worden. Als we op zoek gaan naar wat er gebeurd is, dan gaat al onze kennis direct een rol spelen bij ons onderzoek, en ontstaat er altijd een vorm van tunnelvisie. Wij zijn nu eenmaal geneigd om op onze intuïtie te varen die binnen een fractie van een seconde bepaalt hoe de vork in de steel zit. Eigenlijk moet je proberen om voortdurend in je hoofd een alternatieve hypothese in gedachten te houden die je intuïtie tegenspreekt. Dat is ontzettend moeilijk. Je kunt die tegenspraak daarom ook organiseren met anderen. Zoek mensen op die het met je oneens zijn.’
 

Wat moet ik doen?

‘We moeten onszelf en anderen leren om sceptisch te denken. En dat is juist in deze tijd belangrijk want ik heb de indruk dat studenten van nu er slechter in zijn. Begrijp me niet verkeerd, ik heb ongelooflijk slimme studenten, maar ze weten vaak het verschil niet tussen feit, mening, observatie, voorkeur en hypothese. Misschien komt dat doordat ze minder lezen? Of doordat de curricula op de universiteiten worden uitgekleed? Vroeger kregen artsen, psychologen en juristen filosofie en dat schept conceptuele verheldering. Dat zit er nu vaak niet meer bij.

Het nieuwe kabinet zou scholen willen verplichten om hun leerlingen het parlement en de Nachtwacht te laten bezoeken. Het lijkt mij verstandiger om alle scholieren een uurtje per week filosofie te geven. Niet Rembrandt en het Wilhelmus, maar Spinoza en Descartes hebben ze nodig.’
 

Wat mag ik hopen?

‘Ik heb goed nieuws, je mag heel veel hopen. Ik mag dan wat ontevreden zijn over de kritische houding van mijn studenten, toch gaat het in z’n algemeenheid beter met de wereld en met ons. Er is vooruitgang.

Psycholoog Steven Pinker heeft dat laten zien in zijn prachtige boek Ons betere ik. Er staan dagelijks veel berichten in de krant over geweld, maar als je de statistieken erbij pakt worden we steeds minder gewelddadig en gaan we steeds fatsoenlijker met elkaar om. Dat is het resultaat van de Verlichting. Ik beantwoord hier de vragen van de grote Verlichtingsdenker Immanuel Kant. In zijn artikel Wat is Verlichting? moedigde hij ons aan om ons verstand te gebruiken. Dat heeft effect gehad. Als we zo doorgaan wordt het alsmaar beter.’
 

Wat is de mens?

‘In de psychologie is steeds duidelijker geworden dat de mens twee denksystemen heeft: systeem 1 en systeem 2. Systeem 1 is het intuïtieve denken en 2 het rationele denken. De mens heeft een sterke voorkeur voor systeem 1. We hebben onmiddellijk een intuïtief antwoord klaar en daar klampen we ons aan vast. Twitter, met al z’n gescheld, dat is systeem 1 in optima forma. Maar ook programma’s als The Audition of The Voice appelleren aan systeem 1. Iemand komt op en daar moet en zal de kijker in korte tijd een oordeel over vormen.

90 procent van de tijd brengen we door met systeem 1. Maar als we werkelijk onze intuïtie en onze vooroordelen de baas willen worden moeten we systeem 2 inzetten. En waar het dan om gaat is dat we met systeem 2, systeem 1 disciplineren. Je kunt systeem 1 namelijk niet zomaar uitzetten. Dat zou trouwens helemaal niet goed zijn. Systeem 1 heeft ook z’n nut, het zorgt ervoor dat we snel kunnen beslissen in het leven van alledag. Dat is nu eenmaal nodig. Maar als we alleen op systeem 1 varen, stellen we onze vooroordelen nooit bij en geven we toe aan onze neiging om ook complexe problemen langs de weg van haastige indrukken op te lossen. Het goede nieuws is dat we steeds beter worden in het disciplineren van systeem 1.’

Relevante berichten

Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer
Woede
Woede

Weekendlijstje: Woede

Een groep woedende boeren trok afgelopen week naar het huis van minister Van der Wal om hun onvrede te uiten over de nieuwe stikstofmaatregelen van het kabinet. Hoewel er in de maatschappij begrip lijkt te bestaan voor de boosheid bij boeren, klinkt er ook kritiek op de manier waarop zij deze boosheid uiten. Wat is woede, hoe gaan er mee om en kunnen we het positief inzetten? Daarover meer in dit weekendlijstje.  

Lees meer