Home Tolerantie, wat is dat?

Tolerantie, wat is dat?

Door Nele Goutier op 26 februari 2016

Tolerantie, wat is dat?

Dino Suhonic is homo en moslim. Met redacteuren Nele Goutier en Leon Heuts denkt hij na over het verschil tussen tolerantie en schijntolerantie. ‘Tolerantie is niet het vieren van verschillen. Er is geen tolerantie zonder weerstand. Iemand die tolerant is, duldt wat hij niet kan verdragen.’
 

De ene uitsluiting is de andere niet, vindt Dino. Als islamitische homofiel wordt hij dagelijks met directe uitsluiting geconfronteerd. Hij is het inmiddels wel gewend. Een andere, veel meer subtiele, vorm van uitsluiting treft hem dieper. Namelijk: ik accepteer dat je homo bent, of moslim – maar ik verwacht wel dat je je op een bepaalde manier gedraagt. Anders hoor je er niet bij. Dus wees gerust moslim – maar wel een liberale. Of wees homo – maar ga niet voor mijn neus hand in hand lopen met je vriend.

Soms is het beter om ergens niet bij te horen, dan er om erbij te horen onder allerlei voorwaarden. Soms is de eerste situatie zelfs toleranter dan het tweede, want tolerantie draait niet om accepteren wat past binnen jouw idealen; het draait om het dulden van zaken waar je het grondig mee oneens bent.  

Toen ik jaren geleden op vakantie was in Turkije, ontmoette ik een homoseksuele Nederlandse jongen, die ’s avonds op het dak van het hotel rommelde met Turkse jongens uit het dorp. Hoewel er in Turkije een taboe rust op homoseksualiteit, werd het getolereerd zolang er in het openbaar over werd gezwegen. Het was een publiek geheim. Ideaal is dat beslist niet, en er was altijd de dreiging van grof geweld of chantage. Maar op een bepaalde manier voldoet het beter aan het idee van tolerantie dan de situatie waarin Dino zich bevindt.

Tolerantie – van het Latijnse tollere – betekent letterlijk verdragen, of dulden. Iemand die tolerant is, omarmt de verschillen niet. Er is geen tolerantie zonder weerstand. Iemand die tolerant is, verdraagt wat hij niet kan verdragen. Hij duldt het, omdat hij inziet dat onverdraagzaamheid ernstige gevolgen kan hebben. Je kunt bijvoorbeeld boerka’s onverdraaglijk vinden, maar het toch accepteren omdat een kledingverbod erger zou zijn. Zoals John Rawls schrijft in het standaardwerk A theory of justice: een samenleving moet tolerant zijn ten opzichte van wat niet te tolereren valt – anders is zo’n samenleving uiteindelijk niet tolerant, en dus niet rechtvaardig. (Hij maakt overigens een belangrijke uitzondering: als een groep vanwege intolerantie een gevaar vormt voor instituties of levens – bijvoorbeeld terroristen – dan moet de staat ingrijpen).

Toch hebben wij de neiging te denken dat tolerantie betekent dat je verschillen omarmt. Leve het verschil! We vinden het een morele verworvenheid – wie tolerant is, is ruimdenkend, vooruitstrevend. Maar vooruitstrevend naar wat? Naar een rechtvaardige natie waarin iedereen verschillen omarmt? Waarin we neerkijken op minder tolerante mensen? Als iedereen er zo over zou denken, zijn er geen verschillen meer. Dan zijn we allemaal blije liberalen. Hoe tolerant zijn we dan?

Wat er op dat Turkse dak gebeurt, is een minimale vorm van tolerantie. Het onverdraagzame kan daar alleen bestaan omdat het in het geheim gebeurt. Er zijn wellicht tolerantere omgangsvormen, maar we moeten ons steeds afvragen of we echt tolerant zijn, of dat onze tolerantie slechts schijn is. Met goed onderwijs, vrije informatie en ruimte voor experiment, kunnen individuen onderbouwde keuzes maken, ook als het gaat om religieuze gebruiken of de acceptatie van een andere seksuele geaardheid. Dat is een vorm van progressie die niet wordt afgedwongen door een valse opvatting van tolerantie, die eist dat je je op een bepaalde manier gedraagt. Maar ze is ook niet ontdaan van hoop op een vrijere en rechtvaardigere samenleving – niet omdat we elkaars levensstijl omarmen, maar omdat we erkennen dat we het met elkaar moeten uithouden.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer