Home Thijs Lijster: Poreus

Thijs Lijster: Poreus

Door Thijs Lijster op 30 januari 2018

Cover van 02-2018
02-2018 Filosofie magazine Lees het magazine

In zijn boek A Secular Age (2007) vergelijkt de Canadese filosoof Charles Taylor het zelfbeeld van de moderne mens met dat van de mens anno 1500. Het zelf van de Middeleeuwer, aldus Taylor, was ‘poreus’: er bestond geen strikt onderscheid tussen innerlijk leven en de buitenwereld. Dat betekende niet alleen dat die buitenwereld kon binnendringen in het zelf, via boze geesten of de invloed van sterren en planeten, maar ook dat de buitenwereld de tekenen droeg van de binnenwereld. Natuurverschijnselen zeiden immers iets over onze zielstoestand: aardbevingen, overstromingen of droogte waren een straf van God voor onze zonden.

Volgens Taylor verving de Reformatie dit poreuze zelf door een ‘afgebakend’ (buffered) zelf, afgescheiden van de buitenwereld. Zo werd een secularisatieproces in gang gezet, waarin de buitenwereld haar invloed verloor op mijn zielenheil. De wereld werd zo, in Max Webers termen, onttoverd. Andersom kon ik de toestand van mijn ziel voortaan slechts ontdekken door bij mezelf te rade te gaan – een gedachte die nog doorklinkt in de zelfhulpboeken van vandaag.

Nu, in de eenentwintigste eeuw, lijkt er echter een kink in dat secularisatieproces te komen, in elk geval waar het gaat om de nette afscheiding van binnen- en buitenwereld. De grond in Groningen beeft. Dat is weliswaar geen straf van God, maar wel het gevolg van kortzichtigheid, onbezonnen handelen, en het veronachtzamen van het belang van de lokale bevolking. Hetzelfde geldt voor vele overstromingen, droogte en orkanen. Zelfs als de oorzaken niet in alle gevallen teruggebracht kunnen worden tot de mens, dan nog zullen de gevolgen ervan ons tot bezinning dwingen: denk aan de kernreactor van Fukushima. In haar mooie, filosofische roman Het tegenovergestelde van een mens formuleert Lieke Marsman het als volgt: ‘Was het weer ooit een alledaags verschijnsel, een toevallige omstandigheid die zich doorgaans vooral als dankbaar gespreksonderwerp presenteerde, tegenwoordig heeft het een wezenlijk karakter.’

De natuur praat weer terug: dat is misschien wel de meest basale implicatie van het antropoceen, de naam die wordt gegeven aan het tijdperk waarin de mens een bepalende invloed op de geosfeer uitoefent. En daarmee is het zelf andermaal poreus geworden. Dat betekent ook dat we, net als in premoderne tijden, offers zullen moeten brengen. Weliswaar niet door maagden in een vulkaan te gooien of eerstgeborenen te slachten, maar wel door onze levensstijl te veranderen en onze stem te laten horen. Zoals Marsman zegt: ‘Was het weer ooit een reden om thuis te blijven, tegenwoordig is het weer een reden om de straat op te gaan en te protesteren.’

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer