Home Robespierre en Rousseau

Robespierre en Rousseau

Door Pieter Hoexum op 28 november 2012

06-2007 Filosofie magazine Lees het magazine

Op 9 juni 1762 veroordeelt het hooggerechtshof van Parijs het pas verschenen boek Emile, en vaardigt een arrestatiebevel uit tegen de schrijver ervan, Jean-Jacques Rousseau. Dezelfde dag ontvlucht Rousseau Frankrijk, richting Zwitserland. Hij belandt uiteindelijk in het (bij Pruisen behorende) prinsdom Neuchâtel. Frederik II, koning van Pruisen, biedt hem asiel en (financiële) ondersteuning aan, maar Rousseau schrijft hem dat hij, als ‘vijand van koningen’, van dat laatste geen gebruik kan maken.

De toch al overgevoelige Rousseau moet veel aanvallen op zijn persoon verdragen, onder meer van Voltaire die hem belachelijk maakt in een (anoniem gepubliceerd) pamflet. Rousseaus toch al grote achterdocht wordt een ware vervolgingswaan; hij hecht de hoogste waarde aan natuurlijke oprechtheid, en veracht de ironicus Voltaire als hielenlikker van koningen als Frederik II.

Als blijkt dat hij in Neuchâtel ook niet veilig is, gaat Rousseau in op een uitnodiging van David Hume om naar Engeland te komen. Hij wordt groots onthaald (en aanvaardt nu wel een jaargeld, van George III), maar even enthousiast bespot. Met zijn achtervolgingswaan maakt hij zich al snel onmogelijk bij vriend en vijand. Hij besluit terug te keren naar Frankrijk. Daar brengt hij zijn laatste jaren in eenzaamheid door, maar verliest nooit zijn ‘cultstatus’.

Met rode oortjes leest Maximilien de Robespierre, als scholier, stiekem Rousseaus werken. Die raken hem diep. Hij zou zijn held zelfs opgezocht hebben, zo schrijft hij in zijn memoires (die later een vervalsing bleken). Net als Rousseau heeft Robespierre de neiging tot paranoia, en is hij geobsedeerd door integriteit, wat hem de bijnaam ‘de onkreukbare’ (l’incorruptible) op zal leveren.

Frankrijk staat ondertussen op de rand van het bankroet. De koning is van goede wil, maar alle hervormingsplannen mislukken. De adel wil zijn privileges (en vrijstelling van belasting!) niet opgeven. Uiteindelijk wordt in 1788 besloten de Staten-Generaal bijeen te roepen, voor het eerst sinds 1614. Het lukt Robespierre in de Staten gekozen te worden, waarmee hij meteen in het centrum van de macht(sstrijd) belandt. De Revolutie breekt uit. Robespierre wordt lid van de Jakobijnen, een radicale debatclub. Robespierre ziet zich als de meest zuivere revolutionair; voor ‘de onkreukbare’ is elk compromis compromitterend.

Vrijwel tegelijkertijd met Emile was in 1762 ook Het maatschappelijk verdrag verschenen. Het kreeg tijdens Rousseaus leven niet veel belangstelling, maar onder radicale revolutionairen zoals Robespierre des te meer. Rousseau beschouwt een gemeenschap als een organisch geheel, met een eigen wil, de ‘volonté général’. Robespierre ziet zichzelf als de belichaming van deze ‘algemene wil’; uit naam van het algemeen belang roept hij rebelse of zelfs maar anders denkende individuen tot de orde, en legt hun desnoods het zwijgen op.
Na de ‘Tweede Revolutie’ van augustus 1792 neemt de macht van Robespierre snel toe. De radicalen rekenen af met de gematigden en zetten een Comité van Nationale Redding op, dat met een officieel Schrikbewind (de Terreur) orde op zaken moet stellen. Karrenvrachten vol ‘verraders van de revolutie’ worden naar de guillotines afgevoerd. In juli 1794 ondergaan Robespierre en de zijnen zelf dat lot; hij maakt net niet meer mee hoe in oktober Rousseaus stoffelijk overschot wordt bijgezet in het Pantheon.
 
Gebruikte literatuur: Fatale zuiverheid. Robespierre en de Franse Revolutie, door Ruth Scur, uitgeverij De Bezige Bij

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer