Home Paul van Tongeren: ‘Zonder betekenis blijven alleen nietszeggende maten over’

Paul van Tongeren: ‘Zonder betekenis blijven alleen nietszeggende maten over’

Door Paul van Tongeren op 19 november 2021

Paul van Tongeren: ‘Zonder betekenis blijven alleen nietszeggende maten over’
Cover van 12-2021
12-2021 Filosofie magazine Lees het magazine

Dit artikel krijgt u van ons cadeau

Wilt u onbeperkt toegang tot de artikelen op Filosofie.nl? U bent al abonnee vanaf €4,99 per maand. Sluit hier een abonnement af en u heeft direct toegang.

De belangstelling voor filosofie is groot in onze samenleving. Volgens sommigen zou die belangstelling voortkomen uit het verdwijnen van zowel de religie als de grote seculiere ideologieën. Een sterke behoefte aan zingeving zou daarvan het gevolg zijn. Men neemt dan aan dat religies en ideologieën een zin aanboden, maar dat we voor die zingeving nu, nadat alle grote verhalen verkruimeld zijn, zelf moeten zorgen. De belangstelling voor filosofie onder het grotere publiek lijkt inderdaad sterker te zijn naarmate een samenleving meer geseculariseerd en geïndividualiseerd is. En dat filosofie hier een taak heeft lijkt me ook niet onjuist. Maar zoals vaak bestaat de hulp van de filosofie ook in dit geval niet uit een antwoord op de vraag zoals die gesteld wordt.

De filosofie levert geen zin, maar ondervraagt de vraag naar zin.

Bij die ‘behoefte aan zingeving’ zijn immers wel een paar bedenkingen te maken.

‘Zin’ is een ander woord voor ‘betekenis’. En betekenis is niet iets wat ver weg achter, onder of boven de werkelijke wereld bestaat. Betekenis is voortdurend om ons heen, het is het element waarin we thuis zijn. Begin maar heel dichtbij: de kamer waarin je bent is gezellig of juist niet, kil of aangenaam, akelig stil of lekker rustig; hij is vol van herinneringen aan wat zich er heeft afgespeeld; je verwacht er misschien iemand; de boeken die er liggen maken je nieuwsgierig; de rommel irriteert je – het zijn allemaal betekenissen. Als we de betekenis weg zouden moeten halen uit de beschrijving van de ruimte waarin we ons bevinden, blijven slechts nietszeggende vaststellingen van maten en afstanden over. Het zijn de betekenissen die de feitelijke dingen tot een wereld maken.

De filosofie kan inderdaad – samen met de kunst – helpen die betekenis te redden en te beschermen tegen een wetenschappelijke of quasiwetenschappelijke obsessie met de feiten of tegen een relativisme dat elke betekenis reduceert tot een subjectieve mening. Daartoe richt ze de aandacht op het betekenisaspect van de werkelijkheid.

Bijvoorbeeld door aan te tonen dat de term ‘zingeving’ misplaatst is: die betekenis geven we immers niet, maar zien we, horen we, voelen we, ruiken we – als we er tenminste aandacht voor hebben. Betekenis is altijd al gegeven. Enkel aandacht is nodig om haar te ontvangen. Het zou een vermoeiende bezigheid worden als we al die betekenissen die we overal aan en om ons heen ervaren steeds maar zelf
zouden moeten geven of bedenken.

Relevante berichten

Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer
Woede
Woede

Weekendlijstje: Woede

Een groep woedende boeren trok afgelopen week naar het huis van minister Van der Wal om hun onvrede te uiten over de nieuwe stikstofmaatregelen van het kabinet. Hoewel er in de maatschappij begrip lijkt te bestaan voor de boosheid bij boeren, klinkt er ook kritiek op de manier waarop zij deze boosheid uiten. Wat is woede, hoe gaan er mee om en kunnen we het positief inzetten? Daarover meer in dit weekendlijstje.  

Lees meer