Home Mens en natuur Mogen we muggen modificeren?

Mogen we muggen modificeren?

Met genetische modificatie kunnen we plaagdieren als de malariamug onschadelijk maken. Een technologische doorbraak of een staaltje menselijke hoogmoed?

Door Jeroen Hopster op 27 mei 2022

Mogen we muggen modificeren?
Cover van 06-2022
06-2022 Filosofie magazine Lees het magazine

Dit artikel krijgt u van ons cadeau

Wilt u onbeperkt toegang tot de artikelen op Filosofie.nl? U bent al abonnee vanaf €4,99 per maand. Sluit hier een abonnement af en u heeft direct toegang.

De muggenbeet heeft een bloedige afdruk achtergelaten op de menselijke geschiedenis. Historicus Timothy Winegard schat dat ongeveer de helft van alle mensen die ooit hebben geleefd het loodje heeft gelegd door muggenziektes. Tal van militaire operaties, van Hannibals trektocht over de Alpen tot de Amerikaanse Burgeroorlog, kregen een beslissende wending door toedoen van de mug. Maar vandaag de dag ontwikkelt de mens nieuw wapentuig waarmee hij zijn grootste biologische vijand wellicht een fatale slag kan toebrengen: gene drives, een vorm van genetische modificatie die ervoor zorgt dat bepaalde geselecteerde genen sowieso aan het nageslacht worden doorgegeven.

De belofte ervan is rigoureus: mensen kunnen de genetische samenstelling van wilde populaties (vooral van insectenpopulaties, waarop gene drives het meest effect hebben) in rap tempo transformeren. Zo zou een gemodificeerde malariamug die zich natuurlijk vermenigvuldigt ervoor kunnen zorgen dat de gehele populatie van malariamuggen in enkele generaties onvruchtbaar wordt. In het lab is de technologie met succes getest en binnen enkele jaren kan de volgende stap worden gezet: introductie in het wild. Maar moeten we ons wel aan die stap wagen?

Ja

De schaal van het menselijk leed dat de mug veroorzaakt is ongemeen groot, met name in de tropen en op het zuidelijk halfrond. Afgelopen jaar overleden wereldwijd meer dan 600.000 mensen aan malaria. Ook andere muggenziektes, zoals zika en dengue, vormen een aanhoudende plaag. Vanuit negatief utilistisch oogpunt – minimaliseer het leed in de wereld – is het geoorloofd om de strijd tegen infectieziektes met grof geschut te voeren. Als ziekmakende muggen zoveel slachtoffers eisen, dan moeten de bezwaren wel heel zwaar wegen om ze te sparen. Natuurlijk, diversiteit in de natuur willen we graag behouden, maar niet elke diversiteit is even waardevol. Er bestaan zo’n 3500 muggensoorten op onze planeet, waarvan slechts een klein aantal malaria verspreidt. Gene drives hebben deze ziektedragers als specifiek doelwit, en die soorten zijn we liever kwijt dan rijk. Niets duidt erop dat malariamuggen cruciale ecosysteemfuncties vervullen. Ze zijn aangepast aan menselijke omgevingen en hebben hun evolutionaire succes aan ons te danken; malaria is groot geworden in gebieden waar mensen zich hebben gevestigd. Zie de malariamug dus aan voor wat hij is: geen bijzondere schepping, maar een verspreider van dood en verderf, ontstaan als onwenselijk bijproduct van de expansie van de mens. Bedenk bovendien dat mensen al millennialang het DNA van natuurlijke soorten manipuleren. Als we de malariamug door genetische modificatie onschadelijk kunnen maken, voorkomen we een enorme hoeveelheid menselijk leed. Gene drive-technologie stelt ons in staat om dat streven met dodelijke precisie te realiseren.

Nee

Met de inzet van gene drives in de natuur trekt de mens een doos van Pandora open. Dat genetisch gemodificeerde malariamuggen zichzelf vermenigvuldigen is niet alleen de grote kracht van deze technologie, maar ook het risico ervan. Gene drives zijn moeilijk te beheersen. Ecosystemen zijn complex en neveneffecten laten zich moeilijk voorspellen, maar dát zulke effecten optreden is een les die de geschiedenis veelvuldig heeft geleerd. Moeder Natuur is even onvoorspelbaar als meedogenloos. Als ziektekiemen niet langer met de malariamug kunnen meeliften, zullen ze dan geen andere gastheer vinden? Creëren we door het ene monster onschadelijk te maken in onze overmoed niet een volgend monster, dat nog veel gevaarlijker is? Ook vanuit de ethiek kunnen we twijfels plaatsen bij de menselijke wurggreep op de natuur. Het plan om muggen te modificeren is ingegeven door menselijke belangen en vertolkt het idee dat de mens dominant is over de natuurlijke wereld. Die wereld wordt voorgesteld als maakbaar: ingenieurs mogen sleutelen aan de natuur om haar naar menselijke voorkeuren te herschikken. Maar is een utopie-voor-de-mens inderdaad de utopie die wij als mensheid willen nastreven? De effecten van gene drives zijn grensoverschrijdend en kunnen lang blijven doorwerken, misschien wel even lang als de mug heeft ingewerkt op de menselijke geschiedenis. Natuurlijk leven we liever in een wereld zonder malaria, maar daarmee is nog niet gezegd dat dat doel alle middelen heiligt. Op z’n minst verdient de vraag of we de natuur met gentechnologie naar menselijk ideaalbeeld mogen vervormen een grondig en inclusief debat.

Relevante berichten

Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer
Woede
Woede

Weekendlijstje: Woede

Een groep woedende boeren trok afgelopen week naar het huis van minister Van der Wal om hun onvrede te uiten over de nieuwe stikstofmaatregelen van het kabinet. Hoewel er in de maatschappij begrip lijkt te bestaan voor de boosheid bij boeren, klinkt er ook kritiek op de manier waarop zij deze boosheid uiten. Wat is woede, hoe gaan er mee om en kunnen we het positief inzetten? Daarover meer in dit weekendlijstje.  

Lees meer