Filosofie is makkelijker als je denkt
In ‘Filosofie is makkelijker als je denkt’ helpen we je in vier stappen op weg in het zelf leren denken. Dit keer: wat is intuïtie?
‘Hoe weet ik dat mijn intuïtie mij niet misleidt?’
Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar kun je ook intuïtief iets weten, zonder te denken? Een kleine inleiding in de filosofie van intuïtie.
Wie zou niet graag op zijn intuïtie vertrouwen? Je hebt mensen die zweren bij reglementen, beslisbomen en argumentatiestructuren, maar ongetwijfeld zouden zij zich maar al te graag de moeite besparen als ze zouden beschikken over een feilloze intuïtie: die patiënt heeft een verborgen hartkwaal, deze Prince Charming is niet te vertrouwen, daar zit de zwakte in de vijandelijke linie. Maar hoe kom je aan een goede intuïtie? Moet je daarvoor bij een innerlijk zelf te rade gaan, jarenlange ervaring opdoen of heel veel boeken lezen? En hoe bepaal je eigenlijk of je intuïtie klopt – door af te gaan op een andere intuïtie?
Dat zou niet werken. Je zou die tweede intuïtie namelijk pas kunnen vertrouwen als je afgaat op een weer nieuwe intuïtie, waar vervolgens weer een andere intuïtie achter zou moeten zitten, enzovoort. Daarom suggereert de Oostenrijkse filosoof Ludwig Wittgenstein (1889-1951) dat het moeilijk is om je door je intuïties te laten leiden: ‘Als die intuïtie een innerlijke stem is, – hoe weet ik, hoe ik haar moet volgen? En hoe weet ik dat zij mij niet misleidt? Immers, kan zij mij juist leiden, dan kan zij mij ook misleiden.’
Toch komen we dagelijks mensen tegen die zonder te denken het juiste doen. De buschauffeur draait op snelheid de bocht door, rakelings langs de stoplichten. De violist zet precies op het juiste moment zijn solo in. De kok snijdt razendsnel het vlees. ‘Dan klonk het krak!, en zijn mes ging van zip!, alles op de maat van de muziek,’ vertelt de Chinese taoïstische wijsgeer Zhuang Zi (ca. 369-286 v.Chr.) over de mythische kok Ding. Deze kok zou negentien jaar met hetzelfde mes hebben gedaan. Dat komt volgens Zhuang Zi doordat hij zich afstemt op de Tao, de natuurlijke loop der dingen. In plaats van het vlees in stukken te houwen, vindt kok Ding intuïtief steeds de weg van de minste weerstand, zodat zijn mes nooit bot wordt. Hij laat zien dat we het meest bereiken als we de dingen niet onze wil opleggen, meent Zhuang Zi.
Denken we intuïtief het best?
Maar je hoeft geen meesterkok te zijn om te voelen hoe je lichaam zich afstemt op de dingen om ons heen, volgens de Franse filosoof Maurice Merleau-Ponty (1908-1931). Een vrouw die met hoed en pluim onder een lage deurpost doorloopt, een gitarist die speelt zonder te kijken – vaak weet ons lichaam precies hoe we ons moeten gedragen. We komen juist in de problemen wanneer we nadenken over intuïtieve handelingen, als je al te bewust probeert een glas water te drinken of een vriend te omhelzen. Dat geldt ook voor veel morele handelingen: als een kind in het water valt, is het verkeerd om uitgebreid te bedenken wat juist is om te doen. Je moet intuïtief reageren.
Zou dat zelfs voor het denken gelden? Denken we intuïtief het best? Volgens de Griekse filosoof Plato (ca. 427-347 v.Chr.) vinden we de belangrijkste waarheden in ieder geval niet door uitgebreid rond te speuren in de buitenwereld: de kennis van het Ware, het Goede en het Schone zijn ons al voor de geboorte ingegeven en dus alleen in onszelf terug te vinden. Toch hebben niet zomaar toegang tot die intuïtieve kennis. Plato’s leermeester Socrates voerde vaak lange, moeizame gesprekken om de waarheid boven tafel te krijgen. Zou het kunnen dat we de meest intuïtieve waarheden alleen vinden door er hard over na te denken?
