Home Is zen een religie?

Is zen een religie?

Door Jeroen Hopster op 18 mei 2016

Cover van 06-2016
06-2016 Filosofie magazine Lees het magazine

Zen pretendeert een ondogmatische leer te zijn. Maar in de praktijk is daar weinig van te merken, ondervond filosoof Jan Bor.

 
Ik weet het moment nog dat ik besloot ermee te stoppen. Terwijl ik stond te urineren, verscheen het beeld van mijn zenleraar voor mijn geestesoog en ik dacht: doe ik het wel goed? Vervolgens dacht ik: dit gaat te ver, ik kap ermee.’
 
Filosoof Jan Bor heeft zich sinds de jaren zeventig verdiept in het zenboeddhisme. Hij reisde naar een tempel in Japan, volgde trainingen in Engeland, bezocht retraites.
 

Zenkerk

Zen heeft de belofte een leer zonder autoriteit en zonder dogma’s te zijn, een leer die zelfs geen woorden nodig heeft. Ga zitten, zwijg en onderga de leegte. Die leegte kun je niet in woorden vatten, maar slechts door gedisciplineerde oefening ervaren. 

Maar Bor, die het zenboeddhisme van binnenuit heeft leren kennen, oordeelt kritisch. Zen kan die belofte niet waarmaken. Het ondogmatische, antiautoritaire ideaal staat haaks op de praktijk, waarin dociele leerlingen hun autoritaire meester nabootsen. ‘Zen is gewoon de zenkerk, één groot toneelstuk met alle gespeelde heiligheid – dus schijnheiligheid – van dien’, stelt de filosoof gedesillusioneerd vast. ‘Daar kun je als enkeling maar beter buiten blijven.’ 
 

Kamikaze

Zen is een stroming binnen het boeddhisme, die zich heeft vermengd met invloeden uit China en Japan. Een van die invloeden is het taoïsme. Al in de openingsregels van de eerste taoïstische grondtekst, de Laozi, wordt benadrukt dat de taoïstische leer niet als een vastomlijnde methode moet worden opgevat. Juist wanneer je de leer in woorden of formules denkt te kunnen vastleggen, ontsnapt die je.

Maar deze les blijkt in de praktijk – in elk geval in de praktijk van het zenboeddhisme – moeilijk vol te houden, constateert Bor. Daar komt 
bij dat zen ook beïnvloed is door het confucianisme, een levensbeschouwing die meer hiërarchische en rituele dimensies heeft. En historisch gezien is zen nauw verweven met de Japanse militaire cultuur. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleek hoe snel de transformatie van gedisciplineerde studenten tot marcherende militairen zich kon voltrekken. De Japanse zencultuur bleek een vruchtbare grond om kamikazepiloten te kweken. 
 

Religie

Wanneer verwordt een spirituele leer tot religie? Bor trekt een scheidslijn tussen ‘overgave’ en ‘onderwerping’. Je kunt je innerlijk aan een spirituele leer overgeven, de leer volgen als de weg van je hart. Maar dat is iets anders dan onderwerping die wordt afgedwongen van buitenaf. Tussen die twee bestaat een fine line: overgave kan gemakkelijk omslaan in onderwerping. En dat is het gevaar van zen: de uiterst gedisciplineerde oefening die leerlingen volgen, wordt al snel een door de leraar opgelegde discipline. Een discipline die niet van binnenuit komt, maar het stempel draagt van de leraar. 
 

Contradictie

Wie moderne spiritualiteit zoekt, betoogt Bor, moet niet bij oosterse tradities aankloppen. Althans, niet om die tradities klakkeloos over te nemen en slaafs na te volgen. Het spirituele pad is een individueel pad, dat voor iedereen anders is. Hoe je dat pad ook vormgeeft, het devies blijft: wees kritisch. Durf te denken. Je verdiepen in een traditie is geen excuus om het verstand maar op nul te zetten en dogma’s zomaar te accepteren. Dan wordt het een geloof. Bor: ‘Een filosoof die niet kritisch is, of een filosoof die een gelovige wordt, is een contradictio in terminis.’

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
chronische ziekte
chronische ziekte

Waarom het begrip ‘chronische ziekte’ niet vanzelfsprekend is

Het aantal mensen met een chronische ziekte in Nederland stijgt, stellen onderzoekers. Sanneke de Haan, bijzonder hoogleraar psychiatrie en filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, laat zien waarom het begrip ‘chronische ziekte’ niet zo vanzelfsprekend is als het lijkt.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer