‘Niets kan worden veranderd voordat we ermee worden geconfronteerd’
Ook in de spreekkamer van de therapeut is het persoonlijke politiek. Afkomst, religie, seksuele oriëntatie, gender – allemaal kenmerken die niet los te zien zijn van een persoon. Omdat ik als therapeut een mens probeer te zien, koester ik het liefst de verleidelijke illusie dat deze zaken er niet toe doen.
Een van mijn patiënten, een kunstschilder met een migratieachtergrond, worstelt met een traumatische jeugd die werd getekend door mishandeling en verwaarlozing. Hij heeft zijn ouders vergeven, ondanks de schade die hij heeft ondervonden van hun tekortkomingen. Een oorlog, een evenzo getroebleerde jeugd, hoe konden ze ook anders – daar houdt hij zich aan vast. De meeste last ondervindt hij van de manier waarop hij wordt bejegend in de Nederlandse samenleving. Als een ander slag mens. In het openbaar voelt hij zich bekeken en veroordeeld. De bewaker bij de supermarkt loopt altijd een extra rondje als hij binnen is. Niks maakt hem kwader.
Als therapeut ben ik in tweestrijd. Enerzijds lijkt zijn wantrouwen een rechtstreekse erfenis van zijn ontwikkeling. Tegelijkertijd is zijn ervaring ook reëel: je moet doof en blind zijn om te beweren dat racisme niet aan de orde van de dag is. Maar wanneer ik zijn achtergrond ter sprake breng, ervaart hij zichzelf als een dubbel probleem: is hij niet alleen die man met problemen, maar die man met een migratieachtergrond én problemen?
Hoe help ik hem het best? Door zijn trauma’s van vroeger te verwerken of door het voortdurende trauma in het hier en nu te erkennen en onderzoeken? Wat betekent het dat de politieke en sociaal-maatschappelijke realiteit een onderwerp wordt in de spreekkamer, waarmee ik hem tegelijkertijd ook weer in zijn anders-zijn bevestig?
‘Identiteit is niet alleen andermans fantasie die aan je blijft hangen, maar ook een poging samenhang aan te brengen in al die vreemde fantasieën, in het gebrek aan homogeniteit.’ Dit schrijft Philip Roth in zijn roman Operation Shylock, waarin hij verhaalt over zijn dubbelganger. Het is een treffende beschrijving van een van de doelstellingen van therapie: een poging samenhang aan te brengen in al die vreemde fantasieën. Een deel van die fantasieën buiten beschouwing laten lijkt kunstmatig.
‘Niet alles waarmee we worden geconfronteerd, kan worden veranderd, maar niets kan worden veranderd voordat we ermee worden geconfronteerd,’ zei James Baldwin (1924-1987), een Amerikaanse schrijver en voorvechter van burgerrechten voor zwarte Amerikanen. Door de ervaren discriminatie van mijn patiënt onderwerp van gesprek te maken, krijgt hij de kans deze realiteit onder ogen te zien en er op verschillende manieren over te leren nadenken – samenhang aan te brengen in al die vreemde fantasieën. Dat betekent ook de pijnlijke vraag stellen in hoeverre zijn jeugd meedoet in het gevoel van afwijzing, zonder de realiteit van racisme te ontkennen. Zo’n gesprek is als koorddansen: een patiënt kan zich juist nog meer buitengesloten voelen omdat hij het idee kan krijgen dat zijn ervaring niet serieus wordt genomen, waardoor je als therapeut onbedoeld onderdeel wordt van een onderdrukkend systeem.
Mijn patiënt vindt praten over zijn achtergrond nog steeds hachelijk. Niet in de laatste plaats omdat hij dan weer wordt geconfronteerd met zijn identiteit. Maar doen of het geen rol speelt, zou een kwetsende herhaling zijn van zijn kindertijd, waarin zijn realiteit door zijn ouders systematisch werd ontkend.
De gevalsbeschrijvingen uit deze rubriek zijn nooit herleidbaar tot een bestaande patiënt of oud-patiënt.
