Home De tredmolen van het bestaan

De tredmolen van het bestaan

Door Jan Vorstenbosch op 05 maart 2013

04-2003 Filosofie magazine Lees het magazine
Juist bij werk en huwelijk, de twee belangrijkste zaken van het leven, dreigt de sleur: altijd dezelfde klusjes, dezelfde gesprekken, dezelfde seks, dezelfde anderen die langzaam tot een hel worden. Hoe komt dat, en vooral, wat doe je er aan?
 
Herhaling is een miskend element van het bestaan. De techniek van een voetballer of gitarist, het leren van een vak, de orde van de samenleving, de opvoeding van een kind, de verdieping van een relatie, alles wat het leven mogelijk en zinvol maakt, is onverbrekelijk verbonden met herhaling. Maar in de moderne tijd worden het geluk en de zin vooral gezocht in nieuwheid en vernieuwing, in uniciteit en beleving, in kicks, happenings, events. Regelmaat, routines, rituelen, hun onmisbare en blijvende aanwezigheid wordt gedoogd, maar vooral als achtergrond voor waar het eigenlijk om gaat: de piekervaringen van de week, het jaar, het leven. Deze kijk op het leven klinkt door in de wereld die wordt opgeroepen door het woord sleur, begrepen als de sluipende, negatieve, langzaam leeglopende vorm die allerlei zaken in ons leven – huwelijk, werk, familierelaties, en soms het leven zelf – kunnen aannemen. Sleur lijkt te beginnen met herhaling – reden waarom de sloof die het huishouden, hét voorbeeld van een cyclisch proces, al te serieus neemt, ook hét voorbeeld is van iemand ten prooi is gevallen aan sleur. Maar niet elke herhaling en zeker niet elk cyclisch proces, leidt tot sleur. Op zoek dus naar het wezen van de sleur.

Al enkele jaren ga ik op woensdagochtend, rond de klok van half acht, naar de wekelijkse buurtmarkt. Het fietstochtje er heen duurt vijf minuten. Mijn gang langs de kramen voert me naar de kaasboer, met wie ik, terwijl hij snijdt en weegt, een gesprekje over het weer voer. De inhoud van deze dialoog wordt geheel door het onderwerp, het weer, bepaald en het door ons gebruikte vocabulaire overschrijdt de dertig woorden zelden. De toonaard kenmerkt zich door een speciaal soort vertrouwdheid die wellicht te maken heeft met het feit dat ik meestal de eerste en op dat moment steevast de enige klant ben. Bij de visboer en de groenteboer herhaalt zich de situatie in grote lijnen. Alles bij elkaar duurt dit wekelijkse bezoek aan de markt ongeveer een kwartier en het is een aaneenschakeling van zich herhalende handelingen, processen, dialogen, reacties en emoties die uitermate voorspelbaar zijn. Toch ervaar ik dit genre van levenssituaties niet als sleur. Sterker nog: ik heb er lol in. Wanneer wordt herhaling sleur?
 

‘Ik hou van jou’

De etymologie, en in dit geval ook de fonetiek, van ‘sleur’ geeft een eerste aanwijzing. Sleuren betekent oorspronkelijk: ‘iets traag doen’. Het behoort tot een woordgroep waarin ook slepen, sluipen en sliert behoren, waarin klank en betekenis een verbond aangaan, woorden met een sym-fono-logisch karakter. In de klank van het woord klinkt het trage, moeizame, langdradige, legato-karakter door dat de tijd in de ervaring van sleur heeft aangenomen. De tijd is als lijm aan onze handelingen en ervaringen gaan kleven, het leven voelt alsof je in een pan lauwe kaasfondue bent gevallen. Terwijl we normaliter in ons handelen en ervaren de tijd weten te ontstijgen – of minstens weten te doden -, dringt de tijdelijkheid zich in de herhaling van de sleur onvermijdelijk aan ons op. Gerard Reve roept het angstvisioen van de dood mooi op met het tweeregelige ‘De tijd zoemt, het graf gaapt’. In de sleur wordt het gat van het graf alvast opgevuld met een onafzienbare reeks van hetzelfde: hetzelfde werk, dezelfde gesprekken, dezelfde seks, dezelfde anderen die langzaam tot een hel worden. Wat het cliché is voor de taal, dat is de sleur voor het bestaan. Een uitdrukkingsvorm die zo vaak herhaald is dat ze betekenisloos is geworden, waaruit alle zeggingskracht is verdwenen, waaruit alle leven is weggesijpeld. Taal en bestaan raken elkaar trouwens in de manier waarop het cliché de voorbode is van de sleur. Geliefden die vaak de formule ‘Ik hou van jou’ bezigen – of jegens elkaar afdwingen -, hebben het pad al betreden dat zovelen voor hen zijn gegaan, het pad dat leidt naar de gevangenis van een verhouding waarin men zichzelf opsluit.
 

Stereotypieën

Sleur staat voor een van de twee vormen van verveling die ons bestaan in het licht van de eindigheid en de dood kunnen aannemen, de vorm waarin de verwording en verkering zich kwantitatief, in de veelheid van hetzelfde, manifesteert. De andere vorm is die waarin juist de leegte als negatieve kwaliteit zich opdringt, de verveling van de lange vakanties waarin je niets te doen hebt, waarin er niets gebeurt, van de eenzame bejaarde wiens leven gescandeerd wordt door de tikken van de klok.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.