Home De kleren van het meisje

De kleren van het meisje

Door Jannah Loontjens op 20 augustus 2021

De kleren van het meisje
Cover van 09-2021
09-2021 Filosofie magazine Lees het magazine

Al vindt Jannah Loontjens Yentl (1983) een sentimentele draak van een musical, ze blijkt er toch een bron van verzet in te vinden. De romantische liefde overwint niet, wel de liefde voor wijsheid.

Beeld Alamy

Ik was een jaar of tien toen ik in de bioscoop Yentl (1983) zag. De film maakte grote indruk op me. Toen ik hem onlangs opnieuw bekeek, schrok ik even: dat Barbra Streisands liedjes sentimenteel waren wist ik wel, maar dat het zo’n draak van een musical was! Toch kan de film me nog altijd raken. Niet om cinematografische redenen, maar vanwege de onwil van de hoofdpersoon om zich te voegen naar conventies; haar moed om zich als een ander te vermommen, juist om zichzelf te kunnen zijn.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Leergierig

Yentl is een meisje dat eind negentiende eeuw opgroeit in een orthodox-joods dorp in Polen. Sinds haar moeder is overleden wordt ze door haar vader opgevoed. Deze oude man, een schriftgeleerde, verwijt zichzelf dat hij zijn dochter veel heeft kunnen bijbrengen, maar haar toch niet heeft kunnen leren wat het betekent een vrouw te zijn. Yentl is leergierig en nieuwsgierig, maar dat behoort ze als lid van het andere geslacht nou juist niet te zijn.

Als er een verkoper met een kar vol boeken door het dorp trekt, gaat Yentl er enthousiast op af. ‘Mooie plaatjesboeken voor vrouwen, heilige boeken voor mannen!’ roept de verkoper en hij wijst Yentl erop dat ze aan de verkeerde kant van de kar kijkt. Hij weigert haar het boek te verkopen dat ze heeft uitgekozen, tot ze zegt dat het voor haar vader is. Als haar vader niet lang daarna overlijdt, dreigt de volledige aanpassing aan het vrouw-zijn. Ze zal moeten trouwen en een man dienen.

Ik kan me herinneren dat er twee dingen waren die mij als kind aangrepen. Ten eerste – voor de hand liggend – de genadeloze ongelijkheid tussen vrouwen en mannen. Ten tweede: de sterke symboliek van kleding. Yentl ontsnapt namelijk aan haar vrouwenlot door haar haar af te knippen en zich als een man te kleden. Hup, mannenkleding aan en ze heeft ineens alle rechten en kansen van een man. Hoeveel macht er wel niet in de snit van een lap stof zit!

Erotisch object

Simone de Beauvoir merkte op dat de ‘kleren van de man moeten verwijzen naar transcendentie en niet in het oog mogen lopen’. Mannen zouden namelijk het verstand representeren, de geest, het denken, en niet het lichamelijke. ‘Gewoonlijk beschouwt de man zijn uiterlijk ook niet als een afspiegeling van zijn wezen,’ aldus Beauvoir. ‘De maatschappij verlangt daarentegen van de vrouw dat zij zichzelf tot erotisch object maakt.’

Door met de mannenkleding juist haar vrouwelijke vormen te verbergen, krijgt Yentl toegang tot het geestelijke domein. Ze wordt toegelaten aan de universiteit, waar ze, samen met vele jongemannen, de heilige boeken bestudeert. Ze blinkt algauw uit in haar schriftkennis, krijgt goede vrienden en er wordt zelfs een huwelijk voor haar gepland, met een prachtige vrouw genaamd Hadass. Eigenlijk is Yentl verliefd op haar goede vriend Avigdor, maar hij behandelt haar als zijn maatje, denkend dat Yentl een man is. Een van de studievrienden zegt tussen neus en lippen dat een vrouw die studeert een demon is.

Dat iedereen zomaar meegaat in haar schijnbare seksewisseling geeft de film onbedoeld een komisch karakter. Yentl behoudt immers haar postuur, haar smalle schouders en haar hoge stem. Natuurlijk herkennen wij in hem/haar ook nog overduidelijk Barbra Streisand. Dat ze uiteindelijk zelfs in het huwelijk treedt met Hadass, zonder dat iemand iets vermoedt, is bijna slapstick. Maar het gaat in deze film niet om de geloofwaardigheid van de beelden, het gaat om de boodschap.

Mannenkleding

In de geschiedenis hebben wel meer vrouwen zich in mannenkleding gehuld om mee te kunnen doen aan het wereldse leven, om te kunnen studeren en te kunnen werken, bijvoorbeeld als matroos, soldaat, journalist of politicus. Van schrijver George Sand was bekend dat zij een vrouw was; toch waren het de mannenkleren en haar mannelijk pseudoniem die haar toegang gaven tot het politieke domein.

George Sand leefde in de negentiende eeuw, maar de wet die het vrouwen verbood om broeken te dragen werd in Frankrijk pas in 2013 geschrapt. Die werd natuurlijk allang niet meer gehandhaafd, maar toen Marlene Dietrich in 1933 voor een promotiereis naar Parijs wilde, werd zij nog wel op dit verbod gewezen. Die waarschuwing negeerde ze: Dietrich trok in pak naar Parijs.

‘Het doel van de mode waaraan de vrouw zich onderworpen voelt, is niet haar te tonen als een autonoom individu,’ schrijft Beauvoir, ‘maar integendeel haar af te snijden van haar transcendentie om haar als prooi over te leveren aan de mannelijke begeerte.’ Vrouwen die weigerden zich als vrouw te kleden werden vaak spottend ‘manwijf’ genoemd, zoals ook George Sand overkwam, maar ze herwonnen er wel een zekere individualiteit mee.

Enerzijds kent het lichaam-geestonderscheid een lange traditie waarin het lichaam ondergeschikt was aan het geestelijke. Anderzijds leek toch vooral één bepaald soort lichaam geschikt als omhulsel voor het denken: het witte mannelijke lijf. Als je zo’n witte man was, kon je gemakkelijk je lichamelijkheid negeren en je vooral richten op de geestelijke arbeid om tot hogere inzichten te komen. Het is dit transcenderen van het lichamelijke dat Beauvoir benoemt en waarin vrouwen werden tegengewerkt.

Yentl legt zich niet zomaar neer bij de maatschappelijke rol van haar lichamelijkheid. Uit volle borst zingend, bevraagt ze de wereld waarin ze haar geestelijke vermogen zou moeten ontkennen en moet doen alsof zij een puur erotisch en zorgend lichaam is: ‘Tell me please why have a mind, if not to question why?’

Huwelijk

Verkleed als man kan ze ineens zoveel vragen stellen als ze wil. Sterker nog: de vragen worden nu op prijs gesteld. Haar intelligentie verschaft haar zelfs zo’n goede reputatie dat het er niet toe doet dat zij als man een schriele verschijning is. Hadass wordt verliefd op hem/haar. Het huwelijk brengt Yentl vanzelfsprekend in de problemen; er wordt nageslacht verwacht, terwijl Yentl weigert zich uit te kleden voor Hadass.

Als ze uiteindelijk vlucht en haar sekse aan haar goede vriend Avigdor onthult, op wie ze onverminderd verliefd is, lijkt een zoetsappig einde voor de hand te liggen. Maar Avigdor is ouderwetser dan je zou mogen hopen. Hij is woedend om haar bedrog. Nadat zijn woede is bekoeld speculeert hij toch ineens over een toekomst met Yentl als zijn vrouw. Alleen zou ze dan wel moeten stoppen met haar studie en bestudering van heilige geschriften, hij wil immers wel een échte vrouw als eega.

Yentl kiest voor kennis. En het is denk ik vooral deze wending die zo’n indruk op me maakte. In vrijwel alle films kan er van alles misgaan zonder dat het een happy end voor de geliefden in de weg staat. In deze film is het niet de romantische liefde die overwint, maar de liefde voor wijsheid en de vrijheid van denken.

Yentl (1983)
Regie en scenario: Barbra Streisand | Naar een toneelstuk van Isaac Bashevis Singer | Te zien op Prime Video

Relevante berichten

Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer
Woede
Woede

Weekendlijstje: Woede

Een groep woedende boeren trok afgelopen week naar het huis van minister Van der Wal om hun onvrede te uiten over de nieuwe stikstofmaatregelen van het kabinet. Hoewel er in de maatschappij begrip lijkt te bestaan voor de boosheid bij boeren, klinkt er ook kritiek op de manier waarop zij deze boosheid uiten. Wat is woede, hoe gaan er mee om en kunnen we het positief inzetten? Daarover meer in dit weekendlijstje.  

Lees meer