‘Het publieke debat wordt niet beter als er meer mensen aan meedoen’

‘Verlies elkaar niet als polarisatie dichtbij komt.’ Zo luidt de slogan van de Sire-campagne om ruziënde vrienden en kibbelende collega’s weer dichter bij elkaar te brengen. Wat kan, naast vredelievende reclamespotjes, nog meer helpen tegen de verharding van het publieke debat? Stine Jensen en Jonasz Dekkers maakten daarover de podcast Rede en rumoer. In vijf afleveringen spreken ze over het ontstaan, de huidige staat en de toekomst van het publieke debat. ‘Voor dit onderwerp kozen we bewust voor de vorm van een podcast,’ vertelt Stine Jensen, hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. ‘Anders dan bij een geschreven stuk kun je in een podcast het debat veel minder sturen en ga je echt met elkaar in gesprek.’

Mede-podcastmaker Jonasz Dekkers is journalist bij NRC en bevindt zich met zijn opiniestukken en tv-kritieken soms midden in het publieke debat. ‘Ik schreef een kritische recensie over een talkshow en ontving daarna flinke bedreigingen. Dat maakte het onderwerp voor mij nog interessanter: waarom worden mensen zo woedend? Wat doen die emoties met het debat?’

Polarisatie is te zien in de politiek en in de media, maar ook in ruzies op de kringverjaardag van je oom. Is dat allemaal het publieke debat?
Dekkers: ‘Wat ik zie als het publieke debat, is het gesprek in de maatschappij óver de maatschappij. De politiek, waar besluiten worden genomen, is iets anders dan het publieke debat waar óver die besluiten wordt gesproken. In de tijd van de Franse verlichtingsfilosoof Voltaire vond dit gesprek in de salons plaats, nu discussiëren mensen in de voetbalkantine.’

Jensen: ‘Een publiek debat is onderdeel van een gezonde democratie, waar mensen kunnen meepraten over de maatschappij en kritiek kunnen leveren op de politiek.’

Dekkers: ‘Daarvoor zijn de media belangrijk. Mensen zien in een talkshow of in de krant onderwerpen waarover ze kunnen praten in de kantine.’

Zijn discussies op sociale media ook onderdeel van het publieke debat?
Dekkers: ‘Het debat op sociale media is niet echt publiek, omdat het platform eigendom is van bedrijven zoals Facebook en X die winst willen maken, met informatie als hun handelswaar. Op sociale media zie je ook veel echokamers, waarin je eigen mening steeds wordt bevestigd.’

Jensen: ‘Die bedrijven manipuleren het debat: het algoritme beloont extreme, ongenuanceerde meningen.’

In Nederland hebben we vrijheid van meningsuiting en is er op elke zender wel een talkshow. Doen wij het dus goed?
Jensen: ‘In Nederland heeft iedereen zijn eigen kanaal en zijn eigen talkshow. Is het niet veel gezonder als die bubbels opengaan en je met elkaar in gesprek gaat? Bovendien gaat het gesprek tegenwoordig vaak niet om goede kritiek leveren: je moet jezelf vooral verkopen. Pakkende koppen, korte snippets, dat werkt goed. Daar doen wij zelf ook aan mee: we willen dat mensen naar de podcast luisteren, dus plaatsen we spannende korte fragmenten online. Omdat iedereen op sociale media kan meedoen, wordt het publieke debat entertainment, een gevecht om aandacht.’

Is het niet juist goed dat iedereen mee kan doen?
Dekkers: ‘Nee, het is niet per se beter als er meer mensen meedoen. In al die luidruchtigheid heeft gedegen journalistiek ineens dezelfde waarde als de mening van een influencer. In een zee van informatie wordt het lastig om desinformatie eruit te vissen.’

Is het publieke debat nog te redden?
Jensen: ‘Een filosofische houding kan helpen. Het uitstellen van je oordeel, goed luisteren en concepten onderzoeken, dat zorgt ervoor dat je niet alleen een mening vormt, maar ook weet waarom je die mening hebt. En het wordt moeilijk om stellig in je mening te zijn als je leert aan jezelf te twijfelen.’

Dekkers: ‘Er hoeft niet een filosoof aan alle talkshowtafels te gaan zitten, maar de filosofie als denkwijze werkt als tegengif voor de neiging om zo snel mogelijk een polariserende mening te vormen. De ironie is dat het publieke debat alleen veranderd kan worden vanuit datzelfde, slecht werkende debat. Kunnen we überhaupt praten over bubbels en polarisatie, zolang het gesprek niet functioneert? Het is lastig om van binnenuit een nieuw publiek debat te creëren.’