‘We zijn vaak bang voor het goede, zegt Kierkegaard’

Waar de één bewust in het ‘hier en nu’ probeert te leven en op zoek gaat naar zichzelf, doet de ander zijn best om zichzelf vooral niet tegen te komen. Volgens filosoof Søren Kierkegaard (1813-1855) is er geen vast stappenplan om je leven te leiden, maar is de weg naar zelfwording voor iedereen anders. In het boek Wakkere wijsheid. Kierkegaards lessen in opmerkzaamheid probeert Kierkegaard-kenner Geert Jan Blanken (1957) de ideeën van de Deense denker over hoe je beter kunt leven te verduidelijken.

Omdat Kierkegaard onder zoveel pseudoniemen heeft geschreven, is het moeilijk om de essentie van zijn denken te vinden, geeft Blanken aan. ‘En dat moet je ook niet willen. Kierkegaard doet zijn best om zich een beetje te verstoppen.’ Toch valt in Blankens werkkamer niet aan de filosoof te ontkomen: hij prijkt op meerdere boeken, posters en zelfs op een mok op het bureau. Te midden van al die Kierkegaards vertelt Blanken over ‘wakker’ leven met de Deense filosoof. En dat begint bij opmerkzaamheid.

Wat bedoelt Kierkegaard met opmerkzaamheid?
‘Kierkegaard wil je niet vertellen hoe je je leven moet leiden, hij wil dat je bewust wordt van wat ertoe doet in het leven. Hoe je daarachter komt verschilt per persoon, maar het begint bij opmerkzaam worden op jezelf. We denken onszelf goed te kennen, maar zien alleen wat Kierkegaard het “eerste zelf” noemt: het zelfbeeld dat is gebaseerd op wie en wat we willen zijn, maar dat door veranderende omstandigheden uit elkaar kan vallen. Daaronder zit ons “diepere zelf”, dat weet dat we eigenlijk geen controle hebben over het leven. Opmerkzaam zijn betekent dat je luistert naar je diepere zelf, en inziet dat het loslaten van controle juist bevrijdend is.’

Hoe doe je dat, luisteren naar je diepere zelf?
‘Opmerkzaam worden is een proces, geen status die je kunt bereiken. Je komt je diepere zelf tegen als er iets misgaat, als je je eigen valkuilen ontdekt. Dan ervaar je dat je niet met jezelf samenvalt, dat er geen gebruiksaanwijzing klaarligt, dat er veel vastligt dat je niet kunt beïnvloeden, maar dat je ook de vrijheid hebt om keuzes te maken. Als je dan dieper gaat graven, kom je bij Kierkegaard al snel bij het begrip “angst” terecht. Wanneer je je weer eens ergens druk over maakt, of ergens tegenop ziet, is het goed om deze vormen van angst te onderzoeken.’

Waarvoor zijn we dan bang?
‘Met “angst” bedoelt Kierkegaard geen angst voor iets concreets, maar een diepere angst voor het leven. We denken dat we bang zijn voor het kwaad in de wereld, maar volgens Kierkegaard zijn we juist vaak bang voor het goede. Waarom durven we ons niet kwetsbaar op te stellen? Waarom is de liefde zo eng? Hieronder zit een angst om je toe te vertrouwen aan de werkelijkheid, en ook aan jezelf. Wantrouwen voelt veiliger, alsof je jezelf verzet tegen de kwade wereld. Vertrouwen betekent dat je de controle loslaat, dat je iets met die angst gaat doen.’

Is het niet fijner om angst te vermijden en te focussen op geluk?
‘Misschien, maar dat kan niet. Als je te veel focust op “hoe kan ik het leuker maken”, bereik je uiteindelijk het tegenovergestelde. Als iemand met fobieën worstelt, is de meest effectieve remedie exposuretherapie: door de angsten heen gaan. De exposure die Kierkegaard wil bewerkstelligen is in eerste instantie een exposure aan jezelf.

Dat oppervlakkige zelf heeft daar geen zin in. Maar als je naar je diepere zelf luistert en je afvraagt waar je ten diepste bang voor bent, ontdek je dat er zelfs onder je paniekaanvallen of je smetvrees die angst voor de werkelijkheid zou kunnen zitten. In plaats van die te ontvluchten, kun je ook kiezen om je over te geven aan die werkelijkheid. Kierkegaard noemt dit de “sprong”: de stap nemen om de wereld te vertrouwen.’

Hoe kun je die sprong maken?
‘De sprong hoeft volgens Kierkegaard geen groots meeslepend gebaar te zijn. Het is een innerlijke daad: durf ik die eindeloze redeneringen waarmee ik mezelf geruststel los te laten? Voor Kierkegaard heeft het maken van die sprong, je overgeven aan de werkelijkheid, alles te maken met het bestaan van een goede God, die uiteindelijk je sprong niet minder moeilijk maakt, maar er wel voor zorgt dat je ergens landt.

Hoewel Kierkegaard oproept tot zelfreflectie, en je bij hem niet om het woord God heen komt, is hij geen spirituele navelstaarder. Voor hem is die opmerkzaamheid, die toegang tot jezelf en tot God, ook de toegangspoort tot het sociale, tot verbondenheid. Hoe je daar komt zal Kierkegaard je niet vertellen; dat kun je alleen voor jezelf uitdokteren.’

Wakkere wijsheid. Kierkegaards lessen in opmerkzaamheid
Geert Jan Blanken
KokBoekencentrum
224 blz.
€ 21,99