De Franse filosoof en semioloog Roland Barthes (1915-1980) heeft een fijne schrijfstijl. Hij neemt je in een heldere verteltrant mee van vraag naar associatie naar inzicht. Het essay Camera lucida, een van zijn invloedrijkste werken, schreef hij in opdracht van een tijdschrift. Hij verdeelde het in achtenveertig korte stukken, waarin hij onderzoekt waarom de ene foto je raakt en de andere niet, hoe foto’s zich tot de tijd en de dood verhouden en of er een universele kern valt aan te wijzen die fotografie van andere kunstvormen onderscheidt.
Het boek, nu verschenen in een prachtige nieuwe Nederlandse vertaling van Jeanne Holierhoek, kwam voor het eerst uit in 1980, toen de hoeveelheid beelden die mensen onder ogen kregen nog stukken minder was dan nu. Toch schreef hij destijds al: ‘Zoals tegenwoordig wij allemaal, zie ik overal foto’s; ze komen vanuit de hele wereld naar mij toe, zonder dat ik erom vraag; (…) ze dienen zich hapsnap aan en verdwijnen ook weer willekeurig.’ Te midden van de vele foto’s die nauwelijks beklijven, zijn er toch ook foto’s die je direct aanspreken en je geconcentreerd laten kijken.
Waarom we graag naar bepaalde foto’s kijken kan allerlei redenen hebben: er is iets dat je herkent, een sfeer, een persoon, een omgeving; het is het licht, het onderwerp interesseert je, de foto doet je verwonderen, nadenken of verlangen. Dergelijke redenen zijn vaak persoonlijk, erkent Barthes, terwijl hij met zijn essay nu juist voorbij de subjectieve kijkervaring wil komen; hij wil iets zeggen over het wezen van de fotografie.
Twee nonnen
Barthes maakt hiertoe een onderscheid tussen ‘studium’ en ‘punctum’, termen die zijn opgepikt en die je kunt tegenkomen in kunstbeschouwingen die gaan over fotografie en andere kunsten. Het studium betreft het meer algemene, culturele belang van een werk; het werk wekt je interesse vanwege het onderwerp dat boeiend in beeld is gebracht. Het punctum daarentegen is het detail waardoor je geraakt wordt, ‘een element dat als een pijl uit de scène losschiet en mij doorboort’, zoals Barthes schrijft.
Barthes analyseert een aantal foto’s om het punctum aan te wijzen. Bij de ene foto is dat het contrast tussen twee bewapende militairen en twee langslopende nonnen, bij een andere is het twee voeten, waarvan eentje zonder schoen, die onder een doodslaken uitsteken, en bij weer een ander de slechte tanden van een jongetje. De foto’s zijn in het boek afgedrukt, wat uitnodigt tot vergelijken: raken de foto’s mij op eenzelfde manier? En zijn het ook diezelfde details die mij in het oog springen? Soms wel, soms niet. Ook het punctum kan persoonlijk zijn.
De foto waarop hij het langst ingaat is een afbeelding van zijn pas overleden moeder als jong meisje. Hij beschrijft de foto en merkt op hoe hij in dat meisje al het karakter van zijn moeder herkent. Deze foto staat als enige niet in het boek afgebeeld, want, verklaart hij, de wijze waarop hij door deze foto geraakt wordt is iets van hem alleen. Hij kan er wel over vertellen, maar niemand kan dit emotioneel meebeleven.
Foto’s zijn in staat iets zeer particuliers te vangen en op te roepen: moederliefde, rouw, nostalgie, schrik of verlangen. Dat komt omdat ze ons confronteren met een stilgezet beeld uit een tijd die is voorbijgegaan. Er wordt iets van vroeger onveranderd in het nu gebracht. Foto’s tonen een persoon of tafereel dat zich voor de lens van een camera heeft bevonden en voor altijd daar in dat moment is gebleven. Hiermee benadrukt Barthes ook het verschil met film. Gefilmde beelden kunnen weliswaar net zo het verleden terugbrengen, maar op film zien we de dingen langstrekken, terwijl foto’s een moment vastzetten. ‘De foto zegt: dat, dat daar, zo.’ Een heel specifiek moment in de tijd is op een foto onbeweeglijk gemaakt. Een verstilling die tegengesteld is aan hoe het leven eigenlijk is: voortbewegend zonder pauze. Een foto toont een ‘dit hier’ dat voorgoed in de stroom van het voorbijgaan verdwenen is door het ‘dit’ opnieuw aanwezig te maken.
Camera lucida. Aantekening over de fotografie
Roland Barthes
vert. Jeanne Holierhoek
Ad. Donker
128 blz.
€ 20,95
