Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

Filosofie Magazine nr. 4/2007

Politiek: retorica of universele rechtvaardigheid?

Johan van de Werken

In het regeerakkoord is afgesproken dat er geen onderzoek komt naar de Nederlandse steun aan de oorlog in Irak. Toch eisen politici én burgers openheid. ‘Waarheidsvinding’, noemt SP-Kamerlid Harry van Bommel dat. Wat is de relatie tussen politiek en waarheid? Twee paradigma’s: de retorica van Machiavelli en de universele rechtvaardigheid van Alain Badiou.

Hoewel de Partij van de Arbeid (PvdA) in haar oppositiejaren meerdere malen aandrong op een parlementaire enquête naar de motieven van de Nederlandse steun aan de ‘coalition of the willing’, is het huidige regeerakkoord daar opvallend zwijgzaam over. Volgens de nieuwe PvdA-fractievoorzitter Jacques Tichelaar ‘een zwaar verlies’, maar noodzakelijk voor deelname aan de regering. Burgerbewegingen als Openheid over Irak nemen hier – gesteund door diverse politieke partijen – geen genoegen mee en willen dat de waarheid boven tafel komt.
 
‘Je moet je realiseren dat je met de waarheid in de politiek niet zo ver komt’, reageert de Groningse geschiedsfilosoof Frank Ankersmit. ‘Als je het begrip waarheid in de strikte zin hanteert is het een eigenschap van uitspraken over de werkelijkheid. Deze kunnen waar of onwaar zijn. Veel van wat door politici wordt gezegd, valt echter buiten deze categorie. De feiten worden in de politiek vaak geïnterpreteerd op basis van de groep die een politicus vertegenwoordigd en daaruit volgende morele afwegingen.’ Volgens Ankersmit ligt hier een overeenkomst met de geschiedenis als wetenschap: ‘Een geschiedenis-interpretatie is meestal gebaseerd op goed gedocumenteerde feiten, maar het blijft een voorstel om op een bepaalde manier naar de werkelijkheid te kijken. Dit is in wezen een metafoor: enerzijds beschrijvend – bijvoorbeeld 'Jan is een varken', omdat hij onfatsoenlijk eet en winden laat – maar er is ook sprake van een normatief element, het idee dat Jan eigenlijk zijn gedrag zou moeten veranderen. Politiek gezien is een metafoor de missing link tussen het “is” en het “ought”, tussen de feitelijke waarheid en wat volgens de politicus de meest wenselijke lijn zou zijn.’

De complexe verhouding tussen politiek en waarheid is een thema dat politieke denkers al eeuwen bezighoudt. De 16e-eeuwse werken Il Principe (De Vorst) en Discorsi (Verhandelingen) van Niccolò Machiavelli zijn daarvan een goed voorbeeld. Ankersmit: ‘Bij Machiavelli gaat het over heersers die met elkaar in conflict zijn: buitenlandse politiek dus. In zulke situaties is het vaak beter om niet de gehele waarheid te vertellen. Het is wat dat betreft niet toevallig dat vrijwel gelijktijdig het werk Il libro del Cortegiano (Het boek van de Hoveling) van Baldassare Castiglione verscheen. Waar Machiavelli er in de politiek op wijst dat volledige openheid niet gewenst is, verwacht Castiglione van de welopgevoede hoveling dat hij op zijn woorden let en niet zomaar alles zegt wat hij denkt. Machiavelli en Castiglione zaten in de hoek van het “Renaissance-humanisme”: mensen die zich zowel bezig hielden met het besturen van een staat als met het bestuderen van de klassieke erfenissen. Zij waren ervan overtuigd dat het gesproken, politieke woord vooral een kwestie is van retorica. Dat het woord een scheppende functie kan hebben in de politieke werkelijkheid: via metaforen kun je anderen ervan overtuigen dat een bepaalde politiek het beste is en kan er – door het verschuiven van de machtsverhoudingen – een andere politieke koers ingeslagen worden.’

Verder lezen?

In een tijd waarin autoriteit, waarheid en het publieke debat onder druk staan kan filosofie met heldere analyses richting geven. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar € 4,99 per maand. U krijgt daarmee toegang tot alle artikelen uit Filosofie Magazine en Wijsgerig Perspectief plus exclusieve achtergrondartikelen, interviews en portretten. Of bestel de losse editie na.

InloggenLid Worden