Home Macht en onmacht

Macht en onmacht

Door Tinneke Beeckman op 26 februari 2016

‘Slachtofferschap neemt een belangrijke plaats in tijdens de publieke debatten. Dat is een opmerkelijke vaststelling: wie het ergste slachtofferschap kan claimen, krijgt het grootste gelijk. Niet wat iemand doet of denkt, maar hoe diep gekwetst iemand is, doet ertoe’, schrijft Tinneke Beeckman in haar boek ‘Macht en onmacht’, welke is geselecteerd voor de Socratesbeker. Een fragment uit het boek: 

Wie verdient volgens u de Socratesbeker? Stem hier, en wie weet wint uw favoriet de publieksprijs.

De moord op mei ’68
7 januari 2015, Parijs. De broers Kouachi, twee geradicaliseerde Frans-Algerijnse moslims, dringen het redactiegebouw van het Franse satirische weekblad Charlie Hebdo binnen. Ze weten dat er op dat ogenblik een redactievergadering plaatsvindt. Met kalasjnikovs schieten ze tien redactieleden neer, onder wie hoofdredacteur Charb, legendarische cartoonisten Cabu, Wolinski en Tignous, en econoom Bernard Maris. Charlie Hebdo was al jarenlang een doelwit voor moslimfundamentalisten, omdat het blad cartoons van de profeet Mohammed had gepubliceerd. Na de moordpartij ontstaat discussie over de vrijheid van meningsuiting: hebben burgers in de Franse republiek nog het recht om vrijuit te spreken? Of is het vanzelfsprekend dat er enige reserve bestaat tegenover het geloof van minderheden?
De filosofische implicaties van deze aanslag reiken echter veel verder dan het debat over de vrijheid van meningsuiting. De daders hebben de oude boegbeelden van mei ’68 vermoord. De slachtoffers incarneerden een deel van de Franse intellectuele geschiedenis. Tegelijkertijd was Charlie Hebdo een symbool van een vervlogen tijd.
Het weekblad was allang geen leidinggevend intellectueel tijdschrift meer, maar een noodlijdend blad. Een maand voor de aanslag klopte Charb nog op allerlei deuren om broodnodige financiële steun te verzamelen. Sinds de jaren ’70 was het intellectuele klimaat sterk veranderd, en Charlie Hebdo leek de aansluiting met de veranderende tijdgeest te hebben verloren. Het weekblad werd sinds de publicatie van Mohammedcartoons soms ‘islamofoob’ genoemd.

Die typering slaat nergens op; de katholieke kerk vormde evenzeer het doelwit van spot. Het blad was activistisch antiklerikaal zoals aan het begin van de twintigste eeuw gebruikelijk was. Godsdienst was daarbij slechts één van mikpunten van spot, en niet eens het belangrijkste: tussen 2005 en 2015 betrof slechts 7 % van de behandelde thema’s godsdienst, waarvan slechts 1,3 % de islam. 

Het blad koos gewoon voor een expliciet republikeins en laïcistisch samenlevingsmodel, en verzette zich tegen de maatschappelijke invloed van elke georganiseerde godsdienst. Charlie Hebdo beschouwde zich als erfgenaam van Voltaire en zijn polemische visie op de vrijheid van meningsuiting. Daarbij was het blad politiek zeer links geëngageerd. Marine Le Pen, Jean-Marie Le Pen en de voormalige rechtse president Nicolas Sarkozy werden de voorbije jaren veel vaker bespot dan welk geloof ook. Charb tekende cartoons voor de campagne van Jean-Luc Mélenchon, de stichter van Parti de Gauche, die veel linkser is dan de Parti Socialiste van president François Hollande. Dat sociale, antiracistische engagement blijkt ook uit Charbs vurige Lettre aux escrocs de l’islamophobie qui font le jeu des racistes, dat twee dagen voor de moordaanslag verscheen. In dat pamflet neemt Charb het op voor de slachtoffers van sociale discriminatie en racisme, en benadrukt hij tegelijkertijd het recht op religiekritiek. Cartoonist Tignous werd bij zijn begrafenis geprezen door minister van Justitie Christiane Taubira (ps) omdat hij zich inzette voor gevangenen. Als een goede lezer van Michel Foucault nam Tignous het altijd op voor de veroordeelde, de uitgeslotene, de kansloze in de samenleving. Tijdens de redactievergadering van 7 januari was er een discussie over het lot van achtergestelde jongeren in de Parijse voorsteden. Een van de slachtoffers, de linkse econoom Bernard Maris – ‘Oncle Bernard’ – stond bekend om zijn kritiek op het liberalisme en zijn pleidooi voor sociale herverdeling.

Als satirisch blad schopte Charlie Hebdo dus tegen elk heilighuisje. Het bejubelde de vrije zoektocht naar geluk waar elk individu recht op heeft, tegen elke groepsdruk in. Tekenaar Wolinksi stond bekend om zijn vrolijk seksueel getinte cartoons: voor libertijnse soixante-huitards kon geen enkele macht een seksuele praktijk verbieden of opleggen. Elk individu moet de mogelijkheid hebben om zich tegen de macht en het heersende discours af te zetten. Iedereen mag ‘anti’ zijn en zich buiten een traditie plaatsen. Met de aanslag werd Frankrijk dus niet alleen in zijn liefde voor de vrijheid van meningsuiting, maar ook in zijn verdediging van politieke vrijheid geraakt. Deze aanslagen waren niet alleen een misdaad, maar vormden een bijzonder belangrijke politieke gebeurtenis. Al deze gebeurtenissen, en daarmee bedoel ik niet alleen de gebeurtenissen zelf, maar ook hoe erop werd gereageerd door politici en in de media, maakten mijn intuïties en abstracte ideeën over macht en onmacht in de hedendaagse samenleving duidelijker.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
chronische ziekte
chronische ziekte

Waarom het begrip ‘chronische ziekte’ niet vanzelfsprekend is

Het aantal mensen met een chronische ziekte in Nederland stijgt, stellen onderzoekers. Sanneke de Haan, bijzonder hoogleraar psychiatrie en filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, laat zien waarom het begrip ‘chronische ziekte’ niet zo vanzelfsprekend is als het lijkt.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer