Home Jos de Mul: ‘Iedere cultuur wil het noodlot temmen’

Jos de Mul: ‘Iedere cultuur wil het noodlot temmen’

Door Martijn Meijer op 17 april 2006

04-2006 Filosofie magazine Lees het magazine

We lijden aan een ‘schizofreen wereldbeeld’, stelt Jos de Mul. Aan de ene kant gaan we ervan uit dat we volledig bepaald zijn door evolutie, biologie en genen, en anderzijds verdedigen we net zo fanatiek de vrijheid en autonomie van de mens. Het noodlottige is, dat we het allebei tegelijk zijn: niet vrij en toch verantwoordelijk.

Jos de Mul geeft het ruiterlijk toe: hij is een romanticus, maar wel van de realistische soort. Hij heeft uitgebreid de romantische traditie in de filosofie en de kunst bestudeerd, en dat heeft sporen nagelaten in zijn denken. Maar hij protesteert als ik hem, in zijn huis in Molenhoek bij Nijmegen, vraag of hij in zijn nieuwe boek soms de technologie idealiseert: technologie omschrijft hij immers als een ‘heilig, een ontzaglijk, een subliem fenomeen’?

Romantiseren is iets anders dan idealiseren. Ik hamer er bladzij na bladzij op dat we niet zonder de techniek kunnen, maar tegelijkertijd dat het een illusie is te denken dat we haar in de hand hebben. Daarin ligt precies de tragische dimensie van de technologie. Sophokles wijst in de beroemde ‘Ode aan de mens’ in Antigone reeds op de ontzaglijkheid van de techniek: deze verheft de mens hoog boven de andere levende wezens, maar kan hem ook meesleuren in de ondergang. Het romantische begrip ‘subliem’ drukt een vergelijkbare ambigue ervaring uit: het slaat op het overweldigende dat ons ontzag inboezemt, juist omdat het ons kan vernietigen. De vroege romantiek herneemt het tragische wereldbeeld en kritiseert in dat licht het vooruitgangsoptimisme van de moderne cultuur. Filosofen als Schlegel en Schelling koesterden weliswaar de romantische hoop op verzoening, maar benadrukten ook dat dit een onbereikbaar ideaal is.’

Bijlmerramp
Jos de Mul (1956) is hoogleraar Filosofie van Mens en Cultuur aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Zijn boek De domesticatie van het noodlot. De wedergeboorte van de tragedie uit de geest van de technologie ontstond in een periode van meer dan tien jaar. De eerste aanzet schreef hij kort na de Bijlmerramp in 1992, die hij omschrijft als een ‘noodlottig toeval met een tragische afloop’. Een natuurramp als een tsunami kan noodlottig uitpakken, maar is niet tragisch. De Bijlmerramp is wel tragisch omdat hij het onbedoelde en onvoorziene gevolg was van menselijk handelen. Dat is essentieel voor een tragische situatie, volgens De Mul: dat ons handelen noodlottig uitpakt. En het wordt extra tragisch als we de illusie hebben dat we het lot volledig in eigen hand hebben.

‘Hoe dieper je kunt ingrijpen in de werkelijkheid,’ zegt De Mul, ‘hoe groter de onvoorziene en onvoorzienbare effecten. Toen ik me echt ging bezighouden met informatietechnologie, besefte ik dat het beeld dat Heidegger schetst van de techniek op dit punt niet klopt. In het beroemde interview in Der Spiegel zegt hij: het grote gevaar van de techniek is niet dat het misloopt, maar juist dat juist functioneert. Terwijl iedereen die met techniek werkt, weet dat techniek een groot deel van de tijd niet werkt of iets anders doet dan wij willen. Daarom luidt mijn stelling: het is niet zo dat met de moderne technologie het noodlot is afgeschaft, het is een voortzetting van het noodlot met andere middelen.’

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
chronische ziekte
chronische ziekte

Waarom het begrip ‘chronische ziekte’ niet vanzelfsprekend is

Het aantal mensen met een chronische ziekte in Nederland stijgt, stellen onderzoekers. Sanneke de Haan, bijzonder hoogleraar psychiatrie en filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, laat zien waarom het begrip ‘chronische ziekte’ niet zo vanzelfsprekend is als het lijkt.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer