Home God boven alles

God boven alles

Door Simone Bassie en Michel Dijkstra, Simone Bassie en Michel Dijkstra op 29 maart 2016

Cover van 04-2016
04-2016 Filosofie magazine Lees het magazine

God is niet ‘kracht, noch licht, noch leven’. Hij is meer. Over de omwegen van Dionysius de Areopagiet naar het allerhoogste. 

Het meest besproken onderwerp uit de Middeleeuwse filosofie is ongetwijfeld God. Veel grote filosofen, zoals Thomas van Aquino, besteden ruim aandacht aan het beschrijven van zijn almacht en voortreffelijkheid. Zo stellen ze bijvoorbeeld dat God de sterren in het holle van zijn hand houdt. Maar sommige auteurs kiezen een andere weg. Zij willen juist niets over het Opperwezen zeggen: ‘God verblijft immers verheven boven denkkracht en boven het zijn. Bij hem hoort geen enkel weten en geen enkel zijn, want hij is bovenwezenlijk en boven denkkracht wordt hij gekend.’

Deze mysterieuze zinnen zijn geformuleerd door een al even geheimzinnige schrijver met het pseudoniem Dionysius de Areopagiet, die vermoedelijk in de vijfde eeuw na Christus als monnik in Syrië leefde. De keuze voor deze schuilnaam is veelzeggend: ‘Dionysius’ wordt in de Bijbel genoemd als de eerste bekeerling van Paulus in Athene, van oudsher de hoofdstad van de (platoonse) filosofie. In zijn werk probeert de verder volslagen onbekende auteur dan ook het Christendom met het door hem diepgaand bewonderde Griekse denken te verbinden. 

Net als Plato en zijn volgelingen beschouwt Dionysius filosofie als een zoektocht naar het hoogste principe of de oorsprong van de hele werkelijkheid. Wie in contact komt met dit mysterie verwerft tegelijkertijd het hoogste geluk. Op die manier is Dionysius’ wijsbegeerte niet alleen theoretisch, maar ook praktisch van aard: hij wil zijn lezers helpen op het levenskunstige pad. Binnen zijn werk heeft het traktaatje Over mystieke theologie tot op de dag van vandaag een grote aantrekkingskracht uitgeoefend op filosofen en theologen. In deze tekst beschrijft Dionysius twee denkstrategieën om het goddelijke te benaderen: katafase of affirmatie en aposfase of negatie. 

Licht

Het eerste oud-Griekse begrip betekent zoveel als ‘naar de taal toe’. De filosoof die deze strategie volgt, probeert God via begrippen als ‘het Goede’, ‘Licht’ en ‘Leven’ aan te duiden. Het probleem is echter dat het Opperwezen de oorsprong van alles vormt, dus ook van deze begrippen. Omdat je de bron echter onmogelijk correct kunt vergelijken met alles wat eruit voortvloeit, neemt de wijze filosoof zijn toevlucht tot de weg van de ontkenning. Door te zeggen wat God niet is, kun je misschien een glimp van zijn mysterie tonen. Het begrip apofasis betekent dan ook: ‘weg van de taal’.

In een imposante opsomming ontzegt Dionysius aan God alle begrippen die een mens kan verzinnen, ook die traditioneel in de vroege Middeleeuwse filosofie werden gebruikt. Zo heeft de bron van alles noch ‘kracht, noch licht, noch is zij leven, noch eeuwigheid noch tijd. Zij is zelfs geen ‘waarheid’. Op het eerste gezicht lijkt het alsof deze ontkennende manier van spreken ertoe leidt dat het hoogste principe niets meer met de werkelijkheid te maken heeft. Of dat er helemaal geen waarheid bestaat, zoals postmoderne filosofen beweren. Maar schijn bedriegt. Met de uitspraak dat de bron van alle dingen geen waarheid bevat, bedoelt Dionysius namelijk niet dat zij niet waar is. Integendeel: het hoogste principe is waar, maar op een manier die dermate volmaakt is dat wij haar onmogelijk kunnen bevatten. Zo gezien heeft zij geen waarheid naar menselijke maatstaven. In lijn met deze opvatting stelt Dionysius dat de mens zijn alledaagse, beperkte kenvermogen zo veel mogelijk moet loslaten als het om God gaat. Hij noemt dit proces paradoxaal genoeg het bereiken van het niet-kennen: ‘En in hogere zin is het volmaakte niet-kennen het kennen van God boven al het kenbare.’

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer