‘Onze belangrijkste gedachten zijn die die onze emoties tegenspreken’
De kunst van therapie is woorden vinden voor onze ervaring, om deze vervolgens weer te wantrouwen en te zien voor wat ze zijn: imperfecte symbolen waarmee we onze binnenwereld beschrijven.
Soms dreigt een patiënt vast te lopen. Alles lijkt te zijn gevoeld, begrepen, gezegd, verklaard, ingezien. Een beetje te goed misschien. Want toch is iemand nog op hetzelfde punt als bij aanvang van de therapie.
Ik denk aan een jonge vrouw die opgroeide met een alleenstaande moeder: een sprankelende persoonlijkheid die in de loop van haar leven steeds meer van haar levenskracht verloor en eindigde als een sombere, verslaafde vrouw. De andere gezinsleden van de jonge vrouw was een evenzo donker lot beschoren: haar zus was opgenomen, haar broer zat al jaren op non-actief thuis, haar vader leefde als een kluizenaar ver van waar ze woonde. Zij was de enige die functioneerde, al deed ze werk dat ze niet ambieerde. Ze was fotograaf, maar werkte in de horeca. Haar droom om professioneel fotograaf te worden durfde ze niet na te jagen.
‘Onze belangrijkste gedachten zijn die die onze emoties tegenspreken,’ schreef de Franse dichter en filosoof Paul Valéry (1871-1945). Dat idee raakt aan zo’n vastgelopen therapie: hoe meer belangrijke gedachten, hoe verder iemand bij haar gevoel vandaan raakt.
Mijn patiënt was erg bezig met de soort therapie die we bedreven, ze had al vele verschillende behandelingen gehad en las zich altijd goed in. Die houding is een teken van betrokkenheid, maar kan zich ook tegen iemand keren. Het risico bestaat dat de nadruk komt te liggen op de ingrediënten van de therapie, alsof het om een medicijn zou gaan dat iemand kan genezen. Omdat de ingrediënten van een therapie woorden en ideeën zijn, vormen ze een barrière tegen de directe ervaring.
Een misvatting over therapie is dat we het verleden als voorloper van het heden beschouwen. Otto Kernberg, een psychoanalyticus en een belangrijke wetenschapper op het gebied van psychotherapie, legt het als volgt uit: we moeten de onbewuste betekenis van het probleem in het heden begrijpen om ons verleden opnieuw te onderzoeken – in plaats van andersom.
Een belangrijke gedachte van mijn patiënt was dat ze bang is te eindigen als haar moeder, dat ze door haar verpest is, dat ze genetisch belast is. Het is een gedachte die haar emoties inderdaad tegen lijken te spreken: op een ander niveau speelt zich namelijk wat anders af en is ze vooral boos op mij omdat ik haar niet beter maak, dat ze zelfs slechter af is sinds ze bij mij komt. Ze wentelt de verantwoordelijkheid voor haar leed af op een ander, wat haar in staat stelt haar leven te saboteren door haar droom te verwaarlozen. Hierdoor blijft ze veilig verwijderd van andere mogelijke gevoelens, bijvoorbeeld dat ze bang is om niet te eindigen als haar moeder en te leven met een schuldgevoel.
De gevalsbeschrijvingen uit deze rubriek zijn nooit herleidbaar tot een bestaande patiënt of oud-patiënt.
