Home Een nieuwe moraal

Een nieuwe moraal

Door Marco Kamphuis op 16 juli 2021

Een nieuwe moraal
07-2021 Filosofie magazine Lees het magazine

Moedig loopt Jurriën Hamer het filosofische drijfzand van de vrije wil in. En zoekt een middenweg tussen vrijheid en determinisme.

Auteur Marco Kamphuis

De vrije wil is filosofisch drijfzand, dus je kunt Jurriën Hamer, die erin is gelopen, wel de nodige moed toeschrijven. De filosoof en jurist schreef een boek getiteld Waarom schurken pech hebben en helden geluk. De ondertitel luidt: Een nieuwe filosofie van de vrije wil. Hij begint met een bekend argument tegen het bestaan van een vrije wil. Wanneer we een keuze maken, doen we dat met onze hersenen, die gevormd zijn door allerlei oorzaken die buiten onze invloed liggen. Hamer citeert Raoul Martinez: ‘We maken keuzes met een brein dat we niet hebben gekozen.’

Wil dat zeggen dat de vrije wil een illusie is? Is alles wat we doen gedetermineerd door onze erfelijkheid, ons verleden en door de omstandigheden?

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Voor een middenweg tussen een strikt vrije wil en determinisme baseert Hamer zich op denkers als Daniel Dennett. Deze Amerikaanse filosoof erkent dat onze keuzes beïnvloed worden, maar spreekt al van een handeling uit vrije wil als deze doordacht is – rekening houdt met de consequenties ervan – en uit onze eigen overtuiging en verlangens voortkomt. Deze opvatting van de vrije wil is niet strijdig met het determinisme en wordt daarom compatibilisme genoemd.

Over de vrije wil valt filosofisch gezien veel meer te zeggen, maar dat is niet Hamers opzet; hij richt zich vooral op de onverwoestbare mythe van de strikt vrije wil. Die mythe bepaalt onze maatschappij in aanzienlijke mate. Dat zal ermee te maken hebben dat, hoewel niemand in de strikt vrije wil gelooft als een wetenschappelijk vaststaand feit, we wel de ervaring hebben dat we een bewuste keuze maken. Daarom schrijft Hamer: ‘Een mens gelooft in twee compleet aan elkaar tegengestelde opvattingen (…) Dus bestaat de vrije wil? Ja en nee. Het is een kwestie van perspectief.’

Niemand verdient ooit straf, betoogt Hamer

Een patstelling dus. Desondanks blijven we die vrije wil omarmen. We willen geloven dat een slimme of moedige keuze een uitweg uit deplorabele omstandigheden biedt; in jezelf geloven betekent in je eigen vrije wil geloven – determinisme is volstrekt demotiverend! En wat voor zin heeft de innige band met mijn geliefde indien zij en ik als marionetten naar elkaar toe zijn geschoven?

Bovendien is de vrije wil fundamenteel voor onze morele overtuigingen. En hier is het Hamer om te doen: een nieuwe moraal. Wanneer een misdadiger veroordeeld wordt, moet zijn schuld boven redelijke twijfel verheven zijn; daarover is iedereen het eens. Maar hoe kunnen we zeggen dat iemand straf verdient als we betwijfelen of iemand ooit een volstrekt vrije keuze maakt? Is het niet eerder de tragiek van een misdadiger dat hij de verleidingen van de criminaliteit niet kon weerstaan? In weerwil van de mode om steeds harder te straffen betoogt Hamer dat niemand ooit straf verdient en dat we daarom moeten stoppen met vergelden. Dat wil niet zeggen dat er dan geen strafrecht meer zal bestaan: om opvoedkundige redenen, om te voorkomen dat een misdadiger in zijn oude fout vervalt, moeten we zijn daad wel bestraffen, en soms is het ter bescherming van de maatschappij zelfs noodzakelijk iemand langdurig op te sluiten. Hamer wil dus wel straf uitdelen, maar als het ware met grote tegenzin. Dat klinkt nobel, maar je kunt je afvragen of het niet immoreel is om iemand te straffen als je echt denkt dat hij zijn misdaad onmogelijk níét kon plegen.

Zoals slechte mensen geen straf verdienen, zo verdienen goede mensen geen beloning. Een held
die iemand uit een brandend huis redt, volgt ook maar zijn natuur. Het is om pragmatische redenen
– de maatschappij vaart er wel bij – dat we goed gedrag moeten belonen, maar verdiend is het niet. Het zal duidelijk zijn dat Hamer tegen onze meritocratische samenleving is, want de gelijke uitgangspositie voor iedereen die daarin verondersteld wordt, bestaat helemaal niet. Als iemand uitblinkt door talent, dan heeft hij geluk gehad. En als hij uitblinkt zonder talent, dankzij pure wilskracht – dan is wilskracht zijn talent. Elk succes wordt hoe dan ook veroorzaakt door ‘fortuinlijke omstandigheden’.

Er valt veel tegen Hamers betoog in te brengen. Dat is ook precies de verdienste ervan. Persoonlijk lees ik liever een prikkelend boek dan een dat me onverschillig laat. Ik had wel wat moeite met de populaire toon. Je kunt ook zeggen dat het goed is dat er filosofie­boeken voor een breed publiek geschreven worden.

Waarom schurken pech hebben en helden geluk. Een nieuwe filosofie van de vrije wil
Jurriën Hamer | De Bezige Bij | 192 blz | € 20,99

Relevante berichten

Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer
Woede
Woede

Weekendlijstje: Woede

Een groep woedende boeren trok afgelopen week naar het huis van minister Van der Wal om hun onvrede te uiten over de nieuwe stikstofmaatregelen van het kabinet. Hoewel er in de maatschappij begrip lijkt te bestaan voor de boosheid bij boeren, klinkt er ook kritiek op de manier waarop zij deze boosheid uiten. Wat is woede, hoe gaan er mee om en kunnen we het positief inzetten? Daarover meer in dit weekendlijstje.  

Lees meer
Verbeelding
Verbeelding

Weekendlijstje verbeelding

Kinderen fantaseren de wonderlijkste verhalen bij elkaar. Als volwassenen raken we die kinderlijke fantasie vaak een beetje uit kwijt. Zonde, want we kunnen veel leren van onze eigen verbeelding. Dit weekend een lijstje over fantasie en verbeelding.

Lees meer