Kun je denken dat je denkt zonder dat je denkt? Filosofie is moeilijker als je denkt in paradoxen.
Sommige mensen gaan naar het casino en denken werkelijk dat ze aan het eind van de avond met winst het pand zullen verlaten. Het besef dat de huur, het personeel en de inrichting betaald worden uit de verloren inzet van de bezoekers doet niets af aan hun gevoel dat ze, door net iets beter te spelen dan een ander, flink kunnen cashen. Je intuïtie kan er best naast zitten als het gaat om waarschijnlijkheid.
Een bekend experiment laat dit overtuigend zien. Bij dit zogeheten ‘Linda-probleem’ krijg je de volgende vraag voorgelegd:
Linda is 31 jaar, single, uitgesproken en intelligent. Ze is afgestudeerd in de filosofie. Tijdens haar studie was ze zeer begaan met kwesties als discriminatie en sociale rechtvaardigheid en nam ze deel aan demonstraties tegen kernwapens. Wat is waarschijnlijker?
a. Linda werkt bij een bank.
b. Linda werkt bij een bank en is actief feminist.
De meeste mensen antwoorden hier b, en dat is nogal verbazingwekkend. Voor wie iets van waarschijnlijkheid weet, is het duidelijk dat de waarschijnlijkheid van een conjunctie kleiner is dan de waarschijnlijkheid van een van de conjuncten: de waarschijnlijkheid van P én Q is kleiner dan de waarschijnlijkheid van alleen P. De waarschijnlijkheid van twee keer zes gooien is kleiner dan één keer zes gooien. Uit deze elementaire waarschijnlijkheidstheoretische wet volgt dat a waarschijnlijker is dan b. Je hoeft verder niets te weten van Linda om het goede antwoord te geven.
Hoe kan je intuïtie er zo naast zitten?
Waarom zeggen mensen dan toch b? Hoe kan je intuïtie er zo naast zitten? Dat is een ingewikkelde kwestie. Wat doen mensen eigenlijk als ze nadenken over het Linda-probleem? Volgens sommigen werken de menselijke gedachten een beetje zoals moderne kunstmatige intelligentie. Large language models zoals ChatGPT voorspellen welk woord waarschijnlijk op een reeks eerdere woorden volgt. Telkens is de vraag: hoe zou dit verhaal het beste verder kunnen gaan? En vanuit dat perspectief past antwoord b misschien beter bij het verhaal over Linda dan antwoord a: dat ze ook actief feminist is, is een natuurlijker voortzetting van het verhaal dan dat ze alleen bij een bank werkt.
Dat verklaart ook waarom onze intuïtie over het casino het helaas niet bij het rechte eind heeft. Het casino is niet aantrekkelijk omdat het goede kansen biedt, maar omdat het ons laat fantaseren over een financiële meevaller die perfect in ons levensverhaal zou passen.
