Wetenschap checkt met experimenten de feiten, filosofie checkt het denken.
‘Eerst gaan de ratten dood.’ Zo begint de roman De pest (1947) van de Franse filosoof Albert Camus (1913-1960). Inwoners van het slaperige Algerijnse stadje Oran komen opeens overal dode ratten tegen. ‘Ook gebeurde het meer dan eens dat een nachtelijke wandelaar op het trottoir zijn voet op de weke massa van een nog vers kadaver zette.’ Weerzinwekkend en angstaanjagend, maar de echte paniek ontstaat pas als de eerste menselijke slachtoffers vallen en de autoriteiten na enkele dagen van ontkenning moeten toegeven wat de artsen al weten: de pest is in Oran.
Wat doet een epidemie met onze menselijkheid? Camus beschrijft de fasen die Oran doorloopt en de reactie van de inwoners. Aanvankelijke verbazing en opwinding slaan om in onrust, woede en beklemming, als de besmette stad wordt afgesloten van de buitenwereld, wekelijks hogere sterftecijfers naar buiten komen en een avondklok wordt ingesteld. Iedereen reageert anders op het leed dat hen overkomt: sommige mensen proberen te vluchten, anderen zien een kans om veel geld te verdienen aan smokkelwaar en weer anderen proberen hun gewone leven zo goed en zo kwaad als dat gaat voort te zetten.
Wat doet een pandemie met onze menselijkheid?
Maar de onmiskenbare heldenrol in de roman wordt gespeeld door het kleine groepje mannen onder leiding van dokter Rieux, dat zich niet laat terneerslaan door de situatie maar vrijwillig de zieken helpt. Met gevaar voor eigen gezondheid – sommigen overleven het niet – ontfermen ze zich over de pestlijders in hun huizen. Ze weten dat hun inzet een druppel op een gloeiende plaat is ten opzichte van het overweldigende lijden in de stad, maar daardoor laten ze zich niet tegenhouden. Je kunt er altijd voor kiezen om je menselijkheid te behouden, wil Camus laten zien, ook al is dat in tijden van ziekte een opgave. We bepalen niet welk leed ons overkomt, maar wel onze reactie erop.
Echt?!
Een avondklok, quarantainemaatregelen, updates van de sterftecijfers – dat klinkt natuurlijk nauwelijks meer als een gedachte-experiment. Hoewel Camus De pest waarschijnlijk schreef als een verwijzing naar het verzet in de Tweede Wereldoorlog tegen de nazi’s (de ‘pestbacillen’), werd het opnieuw een bestseller tijdens de coronapandemie. Camus toont de dynamiek van een epidemie: de opwinding die langzamerhand omslaat in verveling en oproer, de profiteurs en de zorghelden, en ook de opluchting als aan het einde het normale leven weer opgepakt kan worden. Als het feestelijk vuurwerk wordt ontstoken zijn de mensen in Oran de doden alweer vergeten. ‘Dat was hun kracht en hun onschuld,’ meent dokter Rieux. En tegelijk wil hij getuigenis afleggen van het leed en de slachtoffers en van het feit dat, hoewel de laatste pandemie verleden tijd is, we met ziekte nooit klaar zijn.
