Home Zelftwijfel

Zelftwijfel

Door Alicja Gescinska op 29 oktober 2020

Zelftwijfel
Cover van 11-2020
11-2020 Filosofie magazine Lees het magazine

Dit artikel krijgt u van ons cadeau

Wilt u onbeperkt toegang tot de artikelen op Filosofie.nl? U bent al abonnee vanaf €4,99 per maand. Sluit hier een abonnement af en u heeft direct toegang.

‘Wie er zeker van is de juiste weg te hebben gevonden, is al verdwaald.’ Deze woorden prijken als motto op de eerste bladzijde van Desalniettemin, het nieuwe boek van filosoof Ludo Abicht. Het boek is een historisch informatief en filosofisch intrigerend verhaal rond oude Joodse wijsheden en witzen. Daar hoort ook het bovenstaande citaat bij van rabbijn Heschel van Apta –Apta verwijst naar Opatów, het stadje in het zuidoosten van Polen waar Heschel in 1800 rabbijn werd.

De boodschap is inmiddels vele eeuwen oud, maar drukt een blijvende, universele waarheid uit: het grootste obstakel in onze zoektocht naar waarheid is de overtuiging dat men haar al gevonden heeft. Wie daarvan overtuigd is, meent dat hij er niet meer naar op zoek moet. Wie meent dingen zeker te weten, ziet zich niet langer gemotiveerd om dingen in twijfel te trekken of te onderzoeken, of nieuwe inzichten op te doen. De drijvende kracht in onze zoektocht naar waarheid en wijsheid is dan ook het besef dat men nog een lange weg te gaan heeft.

Diezelfde gedachte werd ook op prachtige wijze uitgedrukt door Wisława Szymborska in haar Nobelprijsrede in 1996. Daarin zingt de Poolse dichteres de lof van de zelftwijfel. Ze huldigt het socratische principe dat een intelligent mens weet hoe weinig hij weet. En precies dat niet-weten is de motor van alle vooruitgang, van wetenschappelijke kennis, van filosofisch inzicht, van grootse poëzie.

In haar redevoering buigt Szymborska zich over de vraag: waar komt mijn inspiratie vandaan? In de zoektocht naar een antwoord op die vraag komt ze uit bij haar eigen onwetendheid. Dit besef van niet-weten is niet enkel de drijvende kracht achter haar poëzie, het is ook de drijvende kracht achter alle geestelijke ontwikkeling, achter wetenschappelijke ontdekkingen, achter politieke en maatschappelijke vooruitgang. Het is wat Socrates verbindt met Marie Curie-Skłodowska: het niet-weten en het willen weten. ‘Daarom,’ aldus Szymborska in haar Nobelprijsrede, ‘zijn de woordjes “ik weet het niet” mij zo dierbaar. Ze zijn klein, maar met sterke vleugels.’

In onze tijd vol oververhitte discussies over heikele kwesties lijken die kleine woordjes in de verdrukking te raken. We zijn vaak meer doordrongen van ons grote gelijk dan van de gebrekkigheid van ons eigen verstand. Het zou goed zijn om wat meer intellectuele bescheidenheid aan den dag te leggen. Hoe pak je de coronacrisis het best aan? Hoe moet je voor de zwakkeren zorgen? Wat is sociale rechtvaardigheid? Wat moet centraal staan in het onderwijs? We zouden wat vaker aan onszelf mogen toegeven dat op de grote sociale, politieke vragen geen pasklaar antwoord bestaat, dat we het niet zeker weten. Laat die kleine woordjes hun vleugels maar uitslaan.

Relevante berichten

Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer
Woede
Woede

Weekendlijstje: Woede

Een groep woedende boeren trok afgelopen week naar het huis van minister Van der Wal om hun onvrede te uiten over de nieuwe stikstofmaatregelen van het kabinet. Hoewel er in de maatschappij begrip lijkt te bestaan voor de boosheid bij boeren, klinkt er ook kritiek op de manier waarop zij deze boosheid uiten. Wat is woede, hoe gaan er mee om en kunnen we het positief inzetten? Daarover meer in dit weekendlijstje.  

Lees meer