Home Staat van verwarring

Staat van verwarring

Door Ad Verbrugge op 31 maart 2014

Staat van verwarring

Dit is een fragment uit Staat van verwarring. Het offer van liefde, dat is genomineerd voor de Socratesbeker 2014. In dit langverwachte boek gaat Ad Verbrugge in op de manier waarop de mens om gaat met liefdesrelaties ten tijde van de bestseller Vijftig tinten grijs.

We hebben eerder opgemerkt dat het ethische leven in de Griekse wereld draaide om het algemene, het huis en bovenal de polis – de stadstaat. De mens is een zoön politikon, en dat betekent dat hij in de polis de volledige vervulling van zijn wezen vindt. In feite kan de deugd bij Aristoteles alleen toekomen aan degenen die niet hoeven te werken voor hun levensonderhoud. Alleen daardoor is het mogelijk voortreffelijk te handelen – of zich aan filosofie te wijden! Bovendien dienen deze mensen goed te zijn opgevoed en van het mannelijk geslacht te zijn. Aristoteles heeft dus niet ieder mens op het oog, maar vooral de aristocraten – en de aristocratie is dan ook de meest wenselijke regeervorm voor hem. Zijn deugdethiek is een politieke ethiek voor de elite, niet voor ‘de velen’. Met de polis als een afgeronde, overzichtelijke politieke eenheid en de twee hoogste levenswijzen die daarin plaatsvinden, zijn het doel en de zin van het leven duidelijk, zoals ook de boogschutter zijn doel helder voor ogen moet hebben. Geluk ligt voor Aristoteles 1. in het voortreffelijk handelen krachtens een volkomen voortreffelijkheid of 2. in het goddelijke denken van de filosofie. Zo worden de bios praktikos en de bios theoretikos, de vita activa en de vita contemplativa, het praktische en het theoretische leven van elkaar onderscheiden.

Een dergelijke context bestaat allang niet meer, en hij ging al ten onder op het moment dat Aristoteles zijn ethiek schreef: de uil van Minerva vliegt uit bij het invallen van de schemering. De overzichtelijkheid van de polis met deze twee levenswijzen als hoogste vormen van geluk is verdwenen – we zullen onze eigen weg door het leven moeten zoeken. Een simpele terugkeer naar Aristoteles’ deugdethiek is uitgesloten, en dat was al zo ten tijde van het hellenisme. Het is ook in deze periode dat de Stoa opkomt en het ideaal van de autarkie (zelfvoorzienendheid/ zelfstandigheid) niet meer in het wereldse leven van de polis wordt gezocht, maar geheel in het denken zelf wordt gelegd. Aan wereldse zaken moet men niet meer al te zeer gehecht zijn, en wat betreft de eigen verlangens en gevoelens dient men zich te oefenen in ‘onaangedaanheid’.
 
In de jaren tachtig van de vorige eeuw heeft Alasdair MacIntyre in zijn monumentale boek After Virtue geprobeerd de deugdethiek een bredere bedding te geven dan alleen de wereld van de polis. Daartoe heeft hij de idee van practice geïntroduceerd: een coöperatief verband van mensen die samenwerken om een gemeenschappelijk goed te realiseren en daarbij hun eigen activiteiten afmeten aan gedeelde standaarden van voortreffelijkheid. Willen dergelijke praktijken floreren, dan zijn ten minste de deugden van moed, rechtvaardigheid en waarachtigheid vereist.

Op die manier kan MacIntyre zijn begrip van de deugd ook toepassen op allerlei andere levensgebieden: het gezinsleven, de gilden in de middeleeuwen, de schilderscholen in de Nederlanden, de Duitse muziektraditie, de huidige universiteit of een computerbedrijf. Het leven als zodanig neemt de vorm aan van een zoektocht en streven naar steeds verdere verbetering van de eigen activiteiten in verschillende praktijken.
 
Hoe zinvol een dergelijke verruiming van het toepassingsbereik van de deugdethiek ook is, de vraag blijft wat deze dynamische structuur van de context betekent voor het concept van de deugd zelf. Wat is de motiverende kracht achter de totstandkoming van dergelijke praktijken, hun geschiedenis, hun opkomst, bloei en ondergang? Wat brengt mensen bijeen om een gemeenschap te vormen? Men kan deze vraag zowel vanuit een cultuurhistorische invalshoek aansnijden als vanuit een persoonlijk-existentiële. In het tweede deel van Staat van verwarring bewandelen wij deze eerste weg. Hier willen wij deze historische dynamiek van binnenuit begrijpen, dat wil zeggen voor zover wij haar bij onszelf kunnen ervaren, in onze eigen levensgeschiedenis. Maar in die levensgeschiedenis is ook altijd de collectieve geschiedenis van de wereld, de generatie en de tijdgeest werkzaam.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
chronische ziekte
chronische ziekte

Waarom het begrip ‘chronische ziekte’ niet vanzelfsprekend is

Het aantal mensen met een chronische ziekte in Nederland stijgt, stellen onderzoekers. Sanneke de Haan, bijzonder hoogleraar psychiatrie en filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, laat zien waarom het begrip ‘chronische ziekte’ niet zo vanzelfsprekend is als het lijkt.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer