Home Spindoctors: Wereldleiders en hun filosofische leermeesters

Spindoctors: Wereldleiders en hun filosofische leermeesters

Door Pieter Hoexum op 21 maart 2005

03-2005 Filosofie magazine Lees het magazine

Op 7 februari, de laatste carnavalsdag van 1497, laait op het Signorenplein te Florence een enorm vuur, een ‘vreugdevuur der ijdelheden’. De charismatische boeteprediker Girolamo Savonarola, die de stad dan al een paar jaar in zijn ban houdt, wil hiermee Florence zuiveren van allerlei wereldse uitwassen: maskers, sieraden, spiegels, speelkaarten, boeken met wereldse lectuur, schilderijen met vrouwelijk schoon enzovoorts, gaan allemaal op de brandstapel.

Niccolo Machiavelli, geboren en getogen Florentijn, heeft Savonarola’s opkomst met belangstelling gevolgd. Hij bewondert het charisma van Savonarola, waarmee hij de Florentijnen ervan wist te overtuigen dat hij in contact stond met God, ‘hoewel de Florentijnen zichzelf dom noch primitief achtten’, zo merkt Machiavelli op in zijn Discorsi (I.11.24). Hij merkt daarbij nog op dat hij zich er niet over uitlaat of het waar is, ‘in ieder geval is het zo dat talloze mensen dat geloofden’. Deze laatste opmerking is typisch ‘machiavellistisch’: oprechtheid doet niet ter zake, het enige dat telt is het resultaat. En dat mag er zijn: Savonarola houdt Florence enkele jaren in de palm van zijn hand.

Savonarola was populair geworden met profetieën. Hij voorspelde dat een buitenlandse vorst Italië zou komen bevrijden van zijn goddeloze tirannen. In zijn preken richtte de profeet zijn pijlen op de familie de Medici, die Florence dan al generaties lang regeren. Met name Lorenzo de’ Medici (Il Magnifico) moest het ontgelden – Savonarola was allesbehalve ‘prachtlievend’.

In 1494 komt Savonarola’s voorspelling uit: de Franse koning loopt Italië onder de voet en verdrijft de Medici uit Florence. Savonarola grijpt zijn kans, hij probeert zijn droom te verwezenlijken en van Florence een ‘theocratie’ te maken. In zijn preken verkettert hij het corrupte kerkelijk gezag, in het bijzonder paus Alexander VI. In 1497 beantwoordt de paus Savonarola’s tirades met een banvloek. Vlak nadat deze in 1498 voor een tweede keer een vreugdevuur der ijdelheden laat oprichten, keert de massa zich tegen hem. Op 23 mei 1498 wordt hij met enkele handlangers opgehangen en vervolgens verbrand, op het Signorenplein.

Uit Savonarola’s ondergang leert Machiavelli hoe gemakkelijk je moeizaam veroverde macht weer kwijt kunt raken. Hij waarschuwt er in De heerser (VI.6) voor dat het volk wispelturig van aard is: ‘het is gemakkelijk van iets te overtuigen maar moeilijk om het die overtuiging te laten behouden’. Een heerser moet altijd beschikken over geweldsmiddelen om het volk in het gareel te houden. Machiavelli is dan ook vol lof voor paus Alexander en zijn beruchte zoon (!), de gewetenloze César Borgia. Zij, en Alexanders opvolger paus Julius II hebben met het zwaard in de hand (en het kruis achter de hand) grootse werken tot stand gebracht.

Helaas voor Machiavelli wil geen van zijn tijdgenoten luisteren naar zijn ‘goede raad’. Als in 1512 de Medici weer aan de macht komen staat hij buitenspel; hij probeert nog in het gevlei te komen door De heerser op te dragen aan de gelijknamige kleinzoon van Lorenzo. Tevergeefs. Pas na zijn dood (1527) wordt het boek(je) populair en belandt het op nachtkastjes van figuren als Napoleon en Stalin.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer