Home Revolutie

Revolutie

Door Ronald van Raak op 29 juni 2011

Cover van 06-2011
06-2011 Filosofie magazine Lees het magazine

Nederland is geen land van revoluties, maar wel een schuilplaats van revolutionaire ideeën. Grote denkers als René Descartes en John Locke konden hier in alle rust hun filosofieën ontwikkelen.

De gedachten van Isaac Newton werden door Nederlandse filosofen uitgewerkt tot een newtoniaanse wijsbegeerte, die een stempel zou drukken op de politieke ontwikkelingen in Europa. Niet alleen logisch denken, maar vooral waarnemen en experimenteren waren volgens Newton de manier om de natuur te bestuderen. Daarbij stelde hij de vraag of zijn methode van wetenschap ook de wetten kon achterhalen van de moraal. Die filosofische handschoen werd opgepakt aan de universiteit van Leiden, door ’s Gravesande.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Nergens in Europa was Newton zo populair als hier in de Nederlanden. De gegoede Hollandse burgerij schiep een groot genoegen in het nabootsen van zijn experimenten. Vooral de Opticks (1704), dat leerde hoe je licht kon laten weerkaatsen en in kleuren kon breken, was erg populair – er verscheen zelfs een newtoniaans leerboek voor vrouwen. ’s Gravesande schreef de Wiskundige beginselen der natuurkunde (1720), het eerste academische natuurkundeleerboek, dat overal in Europa werd vertaald. Ook zijn colleges trokken studenten van overal, onder wie de Franse filosoof Voltaire.
Newton was een man van de Bijbel – zo baseerde hij zich op het aantal generaties in het Oude Testament om de ouderdom van de aarde te bepalen. Zijn filosofie paste goed in het geestelijke klimaat van het achttiende-eeuwse Nederland, waar filosofen nieuwe wetenschappelijke inzichten probeerden in te passen in het traditionele christelijke denken. ’s Gravesande meende dat experimenten niet alleen de wetten van de natuur, maar ook die van de samenleving konden achterhalen.Bestudering van de mens leerde ons de morele wetten van God, maar ook de morele plichten die wij tegenover elkaar hebben.
In Hollandse handen was de filosofie van Newton een middel tot behoud: onderzoek naar de mens bevestigde de natuurlijke verhoudingen in de samenleving.In Franse handen werd het newtonianisme echter tot politiek dynamiet. Voltaire bezocht Leiden, nadat hij Frankrijk had moeten ontvluchten. De lessen van ’s Gravesande inspireerden hem tot zijn Elements de la philosophie de Newton (1736). In een andere omgeving kregen dezelfde ideeën een heel andere kleur. Volgens Voltaire leerde het newtonianisme juist de noodzaak tot verandering. Dit was de filosofie van de nieuwe burgerij, die in Engeland en de Nederlanden had gezorgd voor vrijheid en vooruitgang. Newtons filosofie ademde volgens Voltaire de geest van een nieuwe tijd, waarin burgers moesten afrekenen met de corruptie van de adel en het dogmatisme van de kerk in Frankrijk. De mensen moesten volgens Voltaire zelf experimenteren en hun wereld verbeteren. Newtons filosofie werd ook populair bij radicale denkers als Diderot en Rousseau. Daarmee maakte dit newtonianisme de geesten rijp voor de revolutie van 1789.

Relevante berichten

Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer
Woede
Woede

Weekendlijstje: Woede

Een groep woedende boeren trok afgelopen week naar het huis van minister Van der Wal om hun onvrede te uiten over de nieuwe stikstofmaatregelen van het kabinet. Hoewel er in de maatschappij begrip lijkt te bestaan voor de boosheid bij boeren, klinkt er ook kritiek op de manier waarop zij deze boosheid uiten. Wat is woede, hoe gaan er mee om en kunnen we het positief inzetten? Daarover meer in dit weekendlijstje.  

Lees meer