Home John Stuart Mill: het conflict tussen Verlichting en Romantiek

John Stuart Mill: het conflict tussen Verlichting en Romantiek

Door Henri A. Krop op 17 januari 2014

John Stuart Mill: het conflict tussen Verlichting en Romantiek
Cover van 04-2005
04-2005 Wijsgerig Perspectief Lees het magazine

‘Mill is zijn leven lang een zoeker der waarheid gebleven. Nieuwe waarheden te ontdekken was hem zoo aangenaam, dat hij er gaarne de moeite voor over had al zijne oude overtuigingen in verband met de nieuwe ontdekking aan eene herziening te onderwerpen, en dat het hem tamelijk onverschillig was of zijn roem als denker en schrijver door die ontdekking misschien dalen kon.’

C.B. Spruyt (1879), Proeve van eene geschiedenis van de leer der aangeboren begrippen, Leiden, p. 273.

‘Ik ben op 20 mei 1806 te Londen geboren als de oudste zoon van James Mill, de schrijver van de History of British India.’ Met deze zin begint John Stuart Mill zijn autobiografie en hij maakt zo direct duidelijk waar het volgens hem bij zijn intellectuele ontwikkeling om draaide: de vader en het boek. Over zijn moeder vertelt hij alleen dat zij ‘dom’ was en dat zijn vader om deze reden niet van haar hield. James Mill (1773-1836) moet een rigide en dominante persoonlijkheid hebben gehad. Aan zijn invloed heeft de zoon zich slechts na veel strijd kunnen ontworstelen, zodat een levensbeschrijving van de zoon altijd begint met de vader, een Schot van eenvoudige komaf. Een adellijke grootgrondbezitter, sir John Stuart, naar wie de zoon genoemd is, stelde James Mill in staat te studeren. In Edinburgh maakte hij kennis met de Schotse en Franse Verlichting en las Hume, Rousseau, Voltaire, Condillac en Helvetius. Na de studie theologie werd hij geen predikant, maar reisde in 1802 naar Londen om zich daar als journalist en schrijver te vestigen. In 1808 ontmoette hij de antiklerikale hervormer Jeremy Bentham (1748-1832) en trad toe tot de kring van ‘filosofische radicalen’ waar ook de econoom David Ricardo deel van uitmaakte. Volgens hen behoort ieder mens het eigenbelang na te streven: alles wat hiertoe leidt is nuttig niet alleen voor het individu, maar ook voor de maatschappij als geheel. Om deze reden noemden deze hervormers zich ‘utilisten’. De grootste hinderpaal voor het grootste geluk van allen en daarmee voor de vooruitgang is het bijgeloof en het vooroordeel, die vooral door het traditionele onderwijs in stand wordt gehouden. James Mill besloot daarom zijn zoon zelf les te geven. Hij onderwierp zijn zoon aan een experiment volgens de pedagogische idealen van de Verlichting. Sinds Locke veronderstelde men, dat de menselijke geest een tabula rasa is, dat wil zeggen volledig van externe invloeden afhankelijk is. Hoe jonger men een kind dus vertrouwd maakt men de wetenschappen, hoe beter mens hij wordt. Al vanaf zijn derde jaar kreeg John Stuart daarom lessen Grieks. Daarna volgde Latijn, wiskunde en de natuurwetenschappen, terwijl hij op zijn dertiende aan de logica van Hobbes en de economie van Ricardo begon. Van zijn uitgebreide lectuur was John Stuart verplicht aantekeningen te maken en tijdens lange ochtendlijke wandelingen werden de gelezen boeken minutieus door zijn vader overhoord. In 1820 ontsnapte Mill voor het eerst aan het nauwlettende toezicht van de vader en reisde alleen naar Frankrijk. Tijdens deze reis van enkele maanden leerde hij uitstekend Frans. Er ontwikkelde zich bij hem een grote sympathie voor het land van de revolutie, die bleef bestaan tot de kroning van Napoleon III tot keizer in 1851. In 1823 kwam hij door bemiddeling van zijn vader, die dankzij zijn History of India een hoge functie bekleedde in het India House, in dienst van de Engelse Oost-Indische Compagnie. Ook ondersteunde de zoon de vader bij diens politieke en filosofische activiteiten. Hoewel hij dus als twintigjarige volwassene nog steeds aan de leiband van zijn vader liep, zag hij toch steeds meer kans tot ‘private reading’, dat wil zeggen een lectuur ‘zonder het beklemmende gevoel onder een kritisch oog te zijn.’ Alleen dan kon hij aan het panopticum à la Bentham ontsnappen.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer