Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

Wijsgerig Perspectief nr. 4/2021

Filosofie en beeld: De albatros als gids

Lisa Doeland

Al jaren laat ik tijdens lezingen en colleges een foto zien van een dood albatroskuiken. Ik gebruik de foto om uit te leggen hoe afval ons confronteert met de schaduwzijde van de moderniteit – het onderwerp van mijn proefschrift. Afval verstoort fantasieën over vooruitgang en maakbaarheid (want het was natuurlijk niet onze bedoeling dat plastic in de oceaan terecht zou komen en al helemaal niet dat albatrosouders het voor vis aan zouden zien). Ook onderstreept de foto op pijnlijke wijze mijn these dat afval niet verdwijnt, maar altijd terugkeert (alleen niet noodzakelijkerwijze naar onszelf) en dat het zich steeds hardnekkiger aan ons opdringt. Ik leg dan uit dat dit beeld ons niet zozeer zou moeten inspireren tot grootse fantasieën over het schoonmaken van de oceaan, maar tot deemoedige gedachten over ecologische verknooptheid – wat we delen met de albatros is onze kwetsbaarheid en sterfelijkheid. Tot slot benadruk ik dat dit beeld treurig stemt, maar dat we vooral niet moeten zwichten voor fantasieën over een verloren paradijs, waarin de natuur nog groen was en de mensen zondenvrij.

Onlangs werd er een student emotioneel bij het zien van deze foto. Ik besefte toen dat de esthetiek van het beeld en het verhaal dat ik ermee vertel mij hadden afgestompt. Wat ik in de loop der tijd op een veilige afstand had geplaatst en had gesublimeerd tot algemene gedachten over de toestand van de wereld, kwam bij haar binnen als concreet lijden, als concreet verlies. Ik besloot daarom eindelijk eens de documentaire Albatross (2017) te kijken, die net als de foto onderdeel is van Jordans project ‘Midway: Message from the Gyre’ (2009-heden). Hierin maakt Jordan ons deelgenoot van het leven van de albatrossen die het eiland Midway bevolken. Hij toont ons de geschiedenis van het eiland – ooit een militaire basis van de VS, maar nu verlaten – en het drama dat zich daar tegenwoordig voltrekt: het sterven van al die albatroskuikens. Halverwege de documentaire zien we hoe Jordan een kuiken ontleedt. ‘Each time I opened one up’, zegt hij in de voice-over, ‘it was like a gallery of horrors. But I believe in facing the dark realities of our time, summoning the courage to not turn away. Not as an exercise in pain or punishment, or to make us feel bad about ourselves, but because in this act of witnessing a doorway opens.’ Terwijl ik hem schokschouderend een kuiken zag aaien, huilde ik mee.

Het is ook niet zomaar een dode vogel, het is een dode albatros. Sinds Samuel Taylor Coleridge over de albatros dichtte in The Rime of the Ancient Mariner staat de vogel symbool voor het dragen van een psychologische last. Het verhaal van een zeeman die om onduidelijke redenen – ‘He loved the bird, that loved the man/ Who shot him with his bow’ – een albatros doodschiet en vanaf dat moment door verdoemenis achtervolgd wordt. Als zeeman wist hij dat de albatros een teken van geluk was. Waarom schoot hij het beest dan toch neer?

Waarom vernietigen wij onze leefomgeving? ‘Kneeling over these scenes is like looking into a mirror’, zegt Jordan in Albatross, ‘this is our culture turned inside out.’ Hij merkt op dat hij zichzelf als een getuige ziet en dat hij de albatros als zijn gids beschouwd. De vraag is dus: wat heeft de albatros te vertellen? En is er iets wat de albatros uit Coleridges gedicht verbindt met de albatrossen uit Jordans documentaire?

‘Until this ghastly tale is told, this heart within me burns’, verzucht de zeeman in het gedicht van Coleridge. Hij is uiteindelijke de enige die de reis overleeft. Volgens de Britse filosoof Timothy Morton is de zeeman uit Coleridges gedicht de belichaming van een ‘ecologisch bewustzijn’: het bewustzijn dat we op de vreemdste manieren met de wereld om ons heen verknoopt zijn en dat we het nooit helemaal goed kunnen doen. Zoals de zeeman bij wijze van boetedoening de albatros om zijn nek moest hangen op het schip, zo hebben ook wij tegenwoordig de albatros om onze collectieve nek te hangen. Het is een last die niet zozeer getekend wordt door schuld, maar door verdriet. Een last die we moeten leren dragen.

Jordans documentaire biedt daarvoor een ingang. We zien niet alleen de halfvergane lichamen, maar worden ook deelgenoot van het leven én het lijden dat daaraan vooraf is gegaan. Zodoende maakt de documentaire ruimte voor rouw, voor het stilstaan bij een concreet verlies. Maar zoals de zeeman de albatros nooit meer écht van zijn nek krijgt, zo mogen de albatroskuikens ook nooit helemaal van ons netvlies af. Het proces van rouw mag nooit worden afgesloten. Misschien kunnen we daarom beter spreken van melancholie. Zoals Morton opmerkt, is melancholie namelijk ethisch verfijnder dan rouw. Waar het rouwproces erop gericht is om de doden een plek te geven, om ze te verteren, zorgt melancholie ervoor dat ze in het zicht blijven: we moeten deze doden in onze keel laten blijven steken.


‘Message from the Gyre’ (2009-present) van Chris Jordan.