Filosofie is ook makkelijker als je leest. Goed leest. Filosofische bronteksten zijn niet altijd even makkelijk te begrijpen. Daarom helpen we je in een close reading op weg met extra context en commentaar bij deze tekst van Susan Sontag over ziekte.
De melodramatische klank van de ziektemetafoor*1 in moderne politieke discussies krijgt een bestraffend air: de ziekte is niet langer een straf, maar een symptoom van kwaad*2, iets wat zelf bestraft moet worden. (…) Het uitsluitend gebruik van fatale ziekten als beeldspraak in de politiek verleent aan de gebruikte metafoor een veel gerichter karakter. Thans staat het vergelijken van een politieke gebeurtenis*3 of situatie met een dergelijke ziekte gelijk aan het opleggen van schuld en het voorschrijven van straf.
Dit geldt vooral voor het als metafoor bezigen van kanker*4. Het komt er in de allereerste plaats op neer dat de spreker in kwestie verklaart dat een gebeurtenis of situatie onvoorwaardelijk en onherstelbaar verdorven is. (…)
Het kwalificeren van een verschijnsel als een kankergezwel is aanzetten tot geweld*5. Het gebruik van kanker in politieke discussies is een aanmoediging tot fatalisme en een poging om ‘strenge maatregelen’ te rechtvaardigen – terwijl daarnaast het wijdverbreide idee dat de aandoening onherroepelijk fataal zal zijn er krachtig door wordt versterkt. Een concept van ziekte is nooit onschuldig*6. Maar men zou kunnen aanvoeren dat kankermetaforen per se het karakter van een genocide hebben. (…)
Maar hoe moeten we in onze twintigste eeuw onze zedelijke vermaningen dan formuleren? Hoe, als er zoveel is om vermaningen over uit te spreken; hoe, als we wel een begrip van kwaad hebben, maar niet langer beschikken over de religieuze of filosofische taal om op begrijpelijke manier over kwaad te spreken? Als we ‘radicaal’ of ‘absoluut’ kwaad trachten te begrijpen zoeken we naar adequate metaforen. Maar de moderne metaforen over ziekte zijn zonder uitzondering goedkope salvo’s. Mensen die aan de ziekte zelf lijden zullen er ook nauwelijks iets aan hebben*7 als zij voortdurend de naam van hun ziekte als schoolvoorbeeld van kwaad horen gebruiken. En de kankermetafoor is wel bijzonder lomp. Het is te allen tijde een aanmoediging tot het vereenvoudigen van iets wat gecompliceerd is, en het is een uitnodiging om eigen rechter te spelen, zo niet een opwekking tot fanatisme.
Ziekte als metafoor & Aids en zijn metaforen
Susan Sontag
vert. Gerard Grasman en A. Daalder-Neukircher
Arbeiderspers
208 blz.
€ 23,99
