Wetenschap checkt met experimenten de feiten, filosofie checkt het denken.
Wanneer weet je iets? In een ideale wereld zou je voor elke overtuiging een waterdichte argumentatie paraat hebben, maar in het echte leven baseren we ons vaak op intuïtie. Stel, je bent ervan overtuigd dat iemand liegt, al ontkent die persoon het in alle toonaarden. Je kunt geen hard bewijs leveren voor je gevoel, maar je weet het zeker. En misschien liegt de ander inderdaad. Maar betekent dat ook dat je dankzij je intuïtie de waarheid weet?
Je kunt gelijk hebben en toch de waarheid niet weten
Of je intuïties nou waar zijn of niet, volgens de Amerikaanse hoogleraar filosofie Keith Lehrer (1936) leiden ze sowieso niet tot kennis. Om dat te illustreren bedacht hij een gedachte-experiment over een zekere meneer Truetemp. Bij meneer Truetemp is, zonder dat hij het zelf weet, een bijzondere thermometer in zijn hoofd aangebracht. Deze ‘tempucomp’ meet niet alleen de temperatuur van de ruimte waarin meneer Truetemp zich bevindt, maar zendt ook een berichtje naar zijn brein waardoor hij aan die temperatuur denkt. Meneer Truetemp is enigszins verbaasd dat hij zo vaak aan de temperatuur moet denken, maar neemt niet de moeite om de temperatuur die hij ‘voelt’ door de tempucomp te vergelijken met een thermometer. Hij neemt gewoon aan dat hij gelijk heeft. Dat is ook zo: als het 21 graden in een ruimte is, denkt hij dankzij de tempucomp dat het 21 graden is. Maar wéét hij dat ook?
Nee, vindt Lehrer. Kennis is meer dan een ware overtuiging. Omdat meneer Truetemp niet weet dat zijn ‘intuïties’ van de tempucomp afkomstig zijn en ze zonder ze te toetsen voor waar aanneemt, kan hij niet zeggen dat hij weet hoe warm het is. Hoe juist je intuïties ook zijn, je weet dat pas op het moment dat je daar bewijs voor hebt. Tot die tijd kun je de juiste overtuiging hebben en toch niets weten.
Echt?!
Lehrer bedacht dit experiment als tegenwerping tegen bepaalde filosofen die menen dat je niet per se bewijs nodig hebt om van kennis te spreken. Volgens hen kun je spreken van kennis als je informatie via een betrouwbaar proces hebt verworven. Bij de tempucomp kun je spreken van zo’n betrouwbaar proces, maar omdat Truetemp er zelf geen weet van heeft, voelen de meeste mensen aan dat hij toch niet over echte kennis beschikt. Daarvoor ontbreekt het Truetemp aan waarden als nieuwsgierigheid en een kritische houding. Maar hoe voelen we eigenlijk aan dat die waarden nodig zijn voor kennis? Is dat niet ook een vorm van intuïtie? En maakt het in het dagelijks leven wel uit of je over echte kennis beschikt of alleen over ware intuïties?
