Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

vrijdag 5 maart 2021

Weekendlijstje: muziek

Femke van Hout

Tijdens de lockdown kunnen we niet naar een concert gaan om een ‘live’ muziekuitvoering te beluisteren. Gelukkig kan muziek ook binnenshuis troost bieden. Waarom kan muziek ons zo raken? In dit weekendlijstje vijf filosofen over de betekenis van muziek en hun favoriete muziekstukken.

Muziek als taal

‘Het is onmogelijk om in mijn boek ook maar iets te zeggen over datgene wat muziek heeft betekend in mijn leven. Hoe kan ik dan hopen begrepen te worden?’ schreef taalfilosoof Ludwig Wittgenstein. Aan Wittgensteins liefde voor muziek is maar weinig aandacht besteed door filosofen. In Wijsgerig Perspectief probeert Eric Heijerman daar verandering in te brengen. Welk licht werpen Wittgensteins opmerkingen over muziek op de taalfilosofische problemen die hem bezighielden? Kan muziek als ‘taal’ worden beschouwd? En waarom vormde het luisteren naar de negende symfonie van Beethoven een keerpunt in Wittgensteins leven?

Lees hier het artikel in Wijsgerig Perspectief over Wittgenstein, muziek en taal.

Thuiskomen met Chopin

In haar boek Thuis in muziek schrijft beschrijft filosoof Alicja Gescinka hoe Chopins Nocturnes ieder nationalisme overschrijden. Gescinska, geboren in 1981 te Warschau, vluchtte op haar zevende met haar ouders uit het communistische Polen naar België. Als immigrant heeft ze zich nooit ergens helemaal thuis gevoeld. Altijd bleef een bepaald gevoel van onbestemdheid aanwezig. ‘Het vermogen om deze onbestemdheid te aanvaarden heb ik ook aan muziek te danken. Waar ik ook ben ter wereld, of het nu in New York is of hier in Beerse, ik kan me altijd wenden tot Chopin of Schubert. En dan is alles goed. Dan ben ik weer thuis in de wereld.’

Lees hier een interview met Alicja Gescinka’s over thuiskomen in muziek.

Muziek als bevrijding

Normaal gesproken worden mensen geregeerd door een onophoudelijk streven naar bevrediging van behoeften en het vermijden van pijn en ongemak, stelde Arthur Schopenhauer. Muziek kan ons volgens Schopenhauer van alle begeerte bevrijden. Geïnspireerd door deze woorden luistert filosoof Jos Kessels naar de Wohltemperierte Klavier van Bach. Hij ervaart hoe het stuk hem op ongehoorde wijze raakt, bevrijdt en hem opnieuw naar zichzelf doet kijken. ‘Muziek kan je eigen onvermogens niet wegnemen, maar je kunt aan de hand van muziek wel leren jezelf met die onvermogens te verzoenen.’

Lees hier meer over het bevrijdende effect van muziek volgens Schopenhauer.

Muziek als uitdrukking van het leven

Plato stelde dat muziek het karakter of de emoties van de componist uitdrukt. We vinden dit idee nog steeds terug in boekjes bij cd’s of in programma’s van concerten, waarin vaak wordt uitgelegd hoe het muziekstuk een fase uit het leven van de componist verbeeldt. In zijn boek Over muziek (2012) verzet filosoof Henri Oosthout zich tegen dit idee. ‘Muziek’, stelt hij, ‘is niet de uitdrukking van een bepááld leven, maar van het leven zelf.’ Zo heeft het slot van Mozarts pianosonate in c, KV 547 volgens hem een universele zeggingskracht: het doet ons de leegte voelen die zich onder alle schoonheid en hartstocht van het leven verbergt.

Lees hier het interview met Henri Oosthout over zijn boek Over muziek.

Musicerende denkers

Is het toeval dat veel filosofen een instrument bespelen? Of is er misschien een relatie tussen musiceren en filosoferen? Filosofie Magazine vroeg vier musicerende filosofen naar raakvlakken tussen beide activiteiten. Waar de een polyfone muziek inzet om artsen te helpen bij gesprekken over euthanasie, ziet de ander muziek vooral als een doorgeefluik voor wijsheid. Weer een ander beschouwt zowel filosofie als muziek als een vorm van expressie. Door te musiceren leert hij zich ook als filosoof beter te uiten. ‘Wat filosofie doet, doet muziek ook.’

Lees hier de portretten van musicerende filosofen.