Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

WP nr. 3/2014

Tussen totale beheersing en totale revolutie

Robin Celikates, Sina Talachian

‘Waar mensen in het Westen zichzelf graag opvatten als vrij, laat Marcuse zien dat ook zij leven in een repressieve samenleving, ook al zijn de vormen van onderdrukking meer verborgen.’ Robin Celikates en Sina Talachian bespreken de spanning in Marcuses theorie tussen de dominante krachten van de eendimensionaliteit en de mogelijkheid om uit te breken uit deze overheersing.

Herbert Marcuses De eendimensionale mens (1964) wordt treffend samengevat in de ondertitel, Studies over de ideologie van de hoogindustriële samenleving. Het object van Marcuses analyse is zeer specifiek: de ideologie van het geavanceerde kapitalisme in al zijn primaire manifestaties, van kunst en seksualiteit via de politiek en filosofie tot aan het denken zelf. Deze ideologie beschrijft hij angstaanjagend als eendimensionaal, waarmee hij bedoelt dat het ontbreekt aan enig kritisch potentieel, dat ze geheel en al geïntegreerd is in de verkwistende, dehumaniserende, winstbeluste, imperialistische logica van het geavanceerde kapitalisme (houd voor ogen dat het boek werd geschreven tijdens de Koude Oorlog en de toenemende inmenging van de VS in Vietnam). De stelling van Marcuse is dat het denken dat ooit tweedimensionaal was - in de zin dat er ruimte was voor kritisch nadenken en voor handelen gericht op het overwinnen van onderdrukkende condities – nu is ingelijfd door de eendimensionale ideologie, en dat op de verschillende terreinen van het maatschappelijke leven. Hij brengt daarbij een interessant contrast met de Sovjet-Unie naar voren. Waar mensen in het Westen zichzelf graag opvatten als vrij, beschaafd en gereguleerd door de beginselen van de rechtsstaat (en andere vergelijkbare verheven zelfbeschrijvingen), laat Marcuse zien dat ze in feite ook leven in een repressieve samenleving, ook al zijn de vormen van onderdrukking meer verborgen, subtiel en gemedieerd. In dit opzicht kan De eendimensionale mens ook gelezen worden als een poging om de Dialectiek van de Verlichting (Horkheimer en Adorno) te vertalen naar een wat meer concrete - zij het nog steeds vrij abstracte en generaliserende - diagnose van de bestaande Amerikaanse samenleving en haar geperfectioneerde mechanismen van pacificatie en sociale controle.

Verder lezen?

In een tijd waarin autoriteit, waarheid en het publieke debat onder druk staan kan filosofie met heldere analyses richting geven. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar € 4,99 per maand. U krijgt daarmee toegang tot alle artikelen uit Filosofie Magazine en Wijsgerig Perspectief plus exclusieve achtergrondartikelen, interviews en portretten. Of bestel de losse editie na.

InloggenLid Worden