Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

dinsdag 18 januari 2005

Susan Sontag (1933-2004)

Achille Mbembe
filosoof, historicus

Susan Sontag maakte internationaal faam als schrijfster, criticus, en essayist. Onlangs is de joods-Amerikaanse op 71-jarige leeftijd in New York overleden aan leukemie.

 

 
‘We moeten leren meer te zien, meer te horen en meer te voelen,’ schreef Susan Sontag in 1966 in Against interpretation, de polemiek die haar in één klap de status van intellectuele diva bezorgde. In een associatieve, maar lucide stijl beklaagde Sontag zich over de neiging van critici om een kunstwerk tot in het kleinste detail te analyseren op zoek naar de ‘verborgen’ betekenis. Die obsessie met een dieperliggende essentie zag Sontag als een gevolg van Plato’s afwijzing van kunst als aftreksel van de toch al onvolmaakte werkelijkheid. Om de kunst te redden is het onderscheid tussen vorm en inhoud geboren – met vorm als de onvolmaakte nabootsing, minderwaardig aan de ‘moraal van het verhaal’. Om die betekenis naar boven te krijgen is een goede verstaander nodig.
Volgens Sontag, in 1933 in New York geboren, was het een schadelijk misverstand te denken dat kunst alleen door interpretatie pas betekenis krijgt. Kunst is bij uitstek een zintuiglijke ervaring, iets wat we met ons lichaam moeten voelen. ‘In plaats van een hermeneutiek hebben we een erotiek van de kunst nodig,’ schreef ze in de geest van de door haar bewonderde Roland Barthes, de Franse taaldenker die ze eerde met de bloemlezing A Barthes Reader (1982).
Dat sensuele karakter van kunst verdedigde ze ook in haar andere fameuze essay Notes on Camp (1964). Zelfverzekerd schetste ze een ‘nieuwe sensibiliteit’ die ze begin jaren zestig vooral in de homocultuur ontwaarde, namelijk de esthetica van camp. Sontags typering van camp als een frivole, ironische smaak voor schoonheid, een verfijnde wansmaak – ‘iets is goed, omdat het fout is’ – was een rake formulering van een fenomeen dat nog grotendeels underground was. Het literaire establishment reageerde geschokt, ook omdat Sontag zich weinig leek aan te trekken van het onderscheid tussen hoge en lage cultuur. Van film tot pornografie, van Artaud tot The Beatles, niets was te min voor een scherpe, prikkelende observatie. De Mexicaanse schrijver Carlos Fuentes vergeleek haar met de humanist Erasmus: ‘Erasmus reisde met 32 boeken die alle kennis bevatten die de moeite waard was. Susan Sontag draagt ze in haar hoofd!’ 


Hoewel Sontag een estheet pur sang was en nogal ambivalent stond tegenover engagement in de kunst (zo prees ze de films van Leni Riefenstahl als stilistische meesterwerken, om jaren later toch haar positie te veranderen en de fascistische boodschap te erkennen), was ze tegelijk wars van de vrijblijvendheid die gewoonlijk aan deze l’art pour l’art houding kleeft. Ze geloofde heilig in het vermogen van kunst om ons te transformeren, om onze blik te veranderen. Haar laatste boek, Regarding the Pain of Others (2003), is een bundel over de impact van het kijken naar gefotografeerd oorlogsleed. Bovendien heeft ze zich haar hele leven compromisloos ingezet voor verbetering van politieke en sociale misstanden, zoals schending van mensenrechten, seksisme en geweld.
Sontags status als vaandeldraagster van het vrije woord kwam haar ook vaak op zware kritiek te staan. Zo viel na 11 september heel Amerika over haar heen nadat ze had geschreven dat de moslimkapers in ieder geval geen lafaards waren. Later stelde ze haar mening bij, maar dat weerhield haar er niet van om vorig jaar nog tijdens de uitreiking van de Vredesprijs van de Duitse Boekhandel opnieuw een sneer uit te delen aan het adres van het ‘imperialistische programma’ van George W. Bush.
Haar laatste wapenfeit was het artikel Regarding the Torture of Others waarin ze een grimmige link legde tussen pornografie, fascisme en de foto’s van martelingen van Iraakse gevangenen in Abu Ghraib. Opnieuw waarschuwde ze voor het verval van haar geboorteland: ‘Amerika is een land geworden waarin de fantasieën en de praktijk van geweld als goed, grappig entertainment worden gezien.’ Nu Susan Sontag is overleden heeft Amerika een unieke denktank verloren.

Ivo Slangen