Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 10/2017

Deze filosoof voorspelde 100 jaar geleden onze ondergang

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Ype de Boer

Oswald Spenglers beroemde klassieker De ondergang van het Avondland biedt een dwingende kijk op de wereldgeschiedenis. Kunnen wij westerlingen ontkomen aan ons lot?

Weinig filosofische werken uit de twintigste eeuw zijn zo omvangrijk (zo’n 1200 pagina’s), zo controversieel én zo invloedrijk als Oswald Spenglers magnum opus De ondergang van het Avondland. Het verscheen in twee delen, kort na de Eerste Wereldoorlog, en het liet sporen na bij denkers als Heidegger, Wittgenstein en Adorno, maar ook bij schrijvers als Thomas Mann en Henry Miller. Spenglers geschiedfilosofie kreeg meteen bijval en erkenning, maar werd door velen ook gezien als gevaarlijk: men verweet de schrijver cultuurpessimisme, fatalisme en zelfs nazisme. Tot op zekere hoogte is dit begrijpelijk – Spengler beschrijft inderdaad de noodzakelijke ‘ondergang’ van de westerse cultuur en democratie, schreef empathisch over rasverschillen en had een ontmoeting met Hitler. En toch geven deze feiten een vertekend beeld. Wie Spengler zorgvuldig leest, zal scherpe observaties ontdekken over het verleden, maar ook over ons eigen heden. Wie was Oswald Spengler en hoe kwam hij tot zijn verstrekkende en soms verontrustende inzichten?

Tekst loopt door onder afbeelding

Illustratie: Maartje de Sonnaville

Levensangst

Mensen zijn volgens Spengler in de kern gespleten wezens: mens zijn is bestaan, deel zijn van het natuurproces, van het vergankelijke en historische leven, en tegelijkertijd wakker-zijn, een denkend wezen zijn dat zijn omringende wereld probeert te doorgronden, vast te leggen en van blijvende betekenis te voorzien. Spengler maakt onderscheid tussen dadenmensen en geestelijken, tussen doeners die – zoals de adel, ridders, politici en zakenlui – werkelijkheid maken en denkers die – zoals priesters, filosofen, geleerden en idealisten – er theoretisch van abstraheren. Slechts enkele figuren combineren beide aspecten van het menselijk leven.

Willen we Spenglers denken in relatie tot zijn leven begrijpen, dan is dit grootse ideaal van de ‘denkende dadenmens’ een goed uitgangspunt. Niet alleen heeft Spengler namelijk een majestueuze filosofie ontwikkeld, hij heeft tevens geprobeerd zijn enorme denkkracht in dienst te stellen van het leven en de geschiedenis, van het ‘lot van de westerse cultuur’. Zijn leven is ruwweg in twee periodes te verdelen. De eerste, langste periode stond in het teken van zijn ontwikkeling tot filosoof. De laatste veertien jaar van zijn leven richtte hij zich op zijn politieke ambities.

Zijn hele leven had Spengler gezondheidsproblemen. Als kind al leed hij aan paniekaanvallen, angststoornissen, migraine, slaapwandelen en nervositeit – een erbarmelijke toestand, die hij later zelf samenvatte als ‘levensangst’. Zijn focus lag in zijn jeugd dan ook niet op de concrete werkelijkheid, maar op de geest en zijn verbeelding: op 15-jarige leeftijd schetste hij de geschiedenis, geografie en samenleving van fictieve werelden. Na zijn gymnasiumopleiding kon Spengler wis- en natuurkunde studeren omdat hij wegens hartklachten gevrijwaard was van militaire dienst. In 1904 promoveerde hij op een proefschrift over Heraclitus. Na zijn dissertatie behaalde hij zijn leraarsbevoegdheid met een studie over de ontwikkeling van het oog bij hogere dieren. Spengler werkte korte tijd als leraar, maar toen zijn moeder stierf en hem een kleine erfenis naliet, besloot hij zich volledig op schrijven toe te leggen. Hij vertrok in 1911 naar München en schreef daar cultuurkritische, monarchistische en antidemocratische stukken, waaruit zijn politieke betrokkenheid duidelijk naar voren komt. Langzaam groeide bij hem het besef dat er, om grip te krijgen op de huidige cultuur en politiek, een veel omvangrijkere studie nodig was. Een studie waarin het heden in verband zou worden gebracht met de geschiedenis, en dan niet alleen die van de afgelopen decennia, maar van de hele wereldgeschiedenis. Hij verruilde, om zijn eigen woorden te gebruiken, het kikkerperspectief voor een adelaarsperspectief en begon aan De ondergang. We nemen een kijkje.

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.