Geloven in de ziel kan onze nieuwe godsdienst zijn

Filosofie Nacht, Wij zijn ons brein, hiernamaals, neuroreductionisten, hiernamaals, Aristoteles, Psyche

klik om een oordeel te geven!
'De Ziel' is het thema van de Maand van de Filosofie. In debatcentrum De Nieuwe Liefde bogen Bert Keizer, filosoof, verpleeghuisarts en auteur van Waar blijft de ziel?, en Roel Bentz van den Berg, filosoof, en schrijver zich over de ziel. Simone van Saarloos, student filosofie en organisator van de Filosofie Nacht, en Huub Oosterhuis, dichter en theoloog, hielden een column.

Hieronder de column van Simone van Saarloos, zoals uitgesproken op dinsdag 3 april in De Nieuwe Liefde:

Ik had geluk met de dood van mijn opa. Hij overleed namelijk op het moment dat ik begon met de organisatie van de Filosofie Nacht. En aangezien het thema van de maand van de filosofie 'De Ziel' is, was dat een goede timing. Niet alleen erfde ik De Anima van Aristoteles en kon ik mij theoretisch voorbereiden op de Filosofie Nacht. Ook sterkte zijn dood mijn geloof in de ziel.

Het was een zelfgekozen dood. Op de eerste vrijdag van het nieuwe jaar pleegde hij euthanasie. 
‘Dag der engelen’ stond er in de agenda van mijn opa. Als docent Grieks en Latijn was hij een fervente verhalenverteller met een diep geloof in het belang van mythen. Wel was hij volkomen atheïstisch. Een hiernamaals vond hij onzin.

Mijn opa gaf daarom betekenis aan zijn dood door er zelf voor te kiezen. Toen hij stierf namen wij het stokje over. Wij gaven betekenis aan zijn dood. Hij werd opgebaard, de familie kwam bijeen, we hielden toespraken en dronken zwarte koffie na. Door over hem te praten, door zijn Aristoteles werken te lezen, blijft de ziel van mijn opa toch een soort van voortbestaan. Dat zou je een seculiere versie van het hiernamaals kunnen noemen.

Zodoende kan geloven in de ziel onze nieuwe godsdienst zijn.
Het klinkt misschien wat overmoedig. Dat schrijf ik dan toe aan het feit dat ik drie maanden lang over de ziel heb nagedacht, gesproken en uiteindelijk een programma heb samengesteld voor de Filosofie Nacht. Drie maanden. Voor een echte academicus is dat niet lang. Voor iemand van eenentwintig die is opgegroeid met trendingtopics op Twitter als leidraad en de waan van de dag als indicator voor wat Belangrijk is, is drie maanden lang genoeg om met de hoogmoedige stelling te komen dat een doordacht zielsbegrip onze nieuwe God kan zijn.

Mijn opa was lief. Maar ik ben blij dat hij hier niet aanwezig is – als ronddolende ziel, losgezongen van het lichaam, verdwaald tussen de levenden. Best leuk wanneer mijn opa had toegekeken hoe ik het over Aristoteles’ Psyche had, maar het zou ook betekenen dat al uw opa's, oma's, misschien moeders en vaders, partners en vrienden hier zouden ronddwalen. En eerlijk gezegd vond ik het al eng genoeg om alleen al voor u op het podium te staan.

Toch is mijn opa hier wel degelijk aanwezig. Hij is aanwezig omdat ik hem zojuist heb opgeroepen; ik gebruik zijn leven om een column te vullen.

En zo hebben de dingen en de mensen een ziel. En de mensen nog meer dan de dingen. En dat terwijl het bestaan van de mensen even arbitrair is als dat van de dingen. We zijn, precies zoals de neuroreductionisten prediken, organismen voortgekomen uit andere organismen en mijn zijn en het uwe is toevallig. Maar slechts omdat bloed stroomt, slechts omdat het hart klopt, hebben wij nog geen morele plicht om dat bloed, dat hart, lief te hebben. Die plicht staat niet in geboden geschreven en ligt niet besloten in het brein. Die plicht zit ‘m in de ziel; in het feit dat we elkaar bekijken, zien en interpreteren. Ik wil niet evangelisch klinken, maar kijk even naar degene die naast u zit. Dat gezicht vertelt u toch vele malen meer dan de stoel waarop u zit?

Dat is niet omdat er in ieder van ons 21 gram geest verscholen zit. Dat is omdat wij verbanden leggen en betekenis denken. Anders dan een volmaakte God, is onze ziel voortdurend in de maak. En juist daarom is de ziel onsterfelijk.
Ik kan niet meer met mijn opa praten over Aristoteles. Hij kan mij niet met Griekse wijsheden leiden door het belang van gedoseerde hoogmoed, doorzettingskracht en nieuwsgierigheid te benadrukken.

En nee, ik denk niet dat de engelen hem zijn komen halen. Ik denk niet dat ik hem ooit terugzie in een hiernamaals. Wel denk ik dat ik hem nog zal tegenkomen. Door over hem te praten. Of zelfs wanneer ik Aristoteles lees.

‘Wij zijn ons brein’, zegt hersenonderzoeker Dick Swaab. ‘Wij zijn ons brein’, het is een slogan, een marketing wonder misschien, maar de woorden zijn niets waard wanneer wij er niet iets van vinden. Want wanneer ik zeg wij, dan begrijpt u wat ik bedoel. U denkt aan ons. Het veilige wij van deze zaal. U geeft betekenis aan dit wij. U ziet uzelf als individu, maar ook als onderdeel van iets. Wij zijn een ander wij dan het wij dat morgen in deze zaal zit.

Tijdens mijn studie literatuurwetenschap was er altijd een overheersende discussie. Een tekst is geschapen om te interpreteren, die staat niet op zichzelf. Toch riepen er soms studenten of docenten: je moet geen betekenis genereren die niet in de tekst zit. Maar waarom niet? Betekenis geven aan de dingen om ons heen, dat is onze kracht.

Toen ik bij het lichaam van mijn opa ging kijken, wist ik dat zijn hart niet langer klopte en dat zijn bloed niet langer stroomde, maar dat belette mij niet om zijn ziel te zien. Die ziel zag ik door te denken aan de discussies die wij hadden, door te herinneren wat hij voor mij betekende en door erop te vertrouwen dat mijn fascinatie voor Aristoteles met zijn dood niet is verdwenen. Natuurlijk zaten al die betekenissen al lang niet meer in het levenloze lichaam van mijn opa, maar ik kon ze er nog steeds in lezen.

Had mij opa geloofd dat de engelen voor hem zouden komen, dan had hij het niet in zijn agenda opgeschreven. Hij schreef 'dag der engelen' omdat hij wist dat een agenda vormgeeft aan het leven. Hij schreef 'dag der engelen' omdat hij wist dat zijn woorden hem zouden overleven; dat wij deze woorden zouden zien en met ons mee zouden nemen. Hij schreef omdat hij wist dat zijn ziel er nog zou zijn - ook na die eerste vrijdag van het nieuwe jaar.

Reacties

aan de hand van al deze geschriften heb ik ook een stukje geschreven. wat zou het geweldig zijn als we inderdaad nu in de ziel gan geloven of ook weten dat het bestaat. Het is een ervaring in een ander bewustzijns niveau. Al de deugden waarmee een mens geboren wordt zijn er niet voor niets. Het zijn de ogen en de oren van de ziel die deze kunnen waarnemen. We weten toch allemaal wat compassie is. Of je gelooft of niet, van welk ras, en, wel of geen scholing. Je weet wat stilte is.

leni mulder op 14-04-2012 om 20:30

Ik neem mijn petje voor de schrijfster van het artikel af, met respect voor het onderwerp slechts een primaire reactie: het artikel gaat mijns inziens meer om een gebruik/ritueel, hoe ga je met overledenen om, dan om wetenschap; ik ben wel christelijk, namelijk “Gereformeerd”, toendertijd op school ook “Grifverkeerd” genoemd, opgevoed, had het geluk een dominee te treffen die op zijn eerste godsdienstles op de school waar ik toendertijd zat zei “Je moet de bijbel om de volgende redenen niet letterlijk nemen, het is dus bijvoorbeeld niet zo dat alles in 7 dagen is ontstaan, het is beeldspraak”, ik zit persoonlijk dan ook niet te wachten op een bezielende nieuwe godsdienst met een nieuw al dan niet letterlijk te nemen bezielend heilig boek waarvan de gelovige aanhangers al dan niet in Israël al dan niet met overheersende atoombommen de bezielende eindstrijd gaan uitvechten, zodat de bezielende uitverkoren overwinnaars van de eindstrijd

- dus in ieder geval helaas niet de mensen die niet hetzelfde geloven als de bezielende overwinnaars, dus in ieder geval helaas niet de mensen die in het Joodse, Moslim, Hindoeïstische, Boedhistische of een ander geloof geloven -

hierna tot het einde der tijden en ook duurzaam hierna nog lang en gelukkig in het Koninkrijk Gods bezield met hun onsterfelijke zielen verder kunnen leven.

Op de aardse aarde in zowel het Westen, als het Oosten, Noorden en Zuiden een zeer betekenisvolle zin vind ik “Betekenis geven aan de dingen om ons heen, dat is onze kracht.”, ik denk dan ook dat het snelle Westen dat de beschikking over de meeste krachtige atoombommen heeft op veel gebieden veel kan leren van wijzen uit reeds duizenden jaren bestaande culturen, bijvoorbeeld de wijzen die uit het Oosten komen, bijvoorbeeld het altijd in beweging zijnde yin-yang principe, zo schijnen in China monikken in een soort natuurlijke scheiding van kerk en staat in de kloosters hoog in de bergen te wonen, zodat mensen die met de monikken in contact willen komen, dit alleen kunnen doen na een ritueel van een yin-yang afzien klimmeditatie, wat bijvoorbeeld voor doorsnee al dan niet snelle of jachtige met allerhande snelle apparatuur beladen mensen uit het Westen niet verkeerd hoeft te zijn, voor welke betekenisvolle zin ik de schrijfster dan ook dank.

Theo Benschop op 13-04-2012 om 20:30

-De 'ziel' van de dingen is het 'innere' der dingen zelf . En dat innere kan niet gekend worden volgens Kant .
Het innere is niet fenomenaal waar te nemen of te bestuderen, en is aldus transcendent . Het is de energie, die zelf haar uiterlijk en aldus de dingen zelf vormt-ook ons lichaam .Het is dus een energie, die iets kan teweegbrengen, willen en bedenken...
-En daar energie zelf volgens de 'wet van behoud van energie' eeuwig en onverwoestbaar is; moet ook de ziel eeuwig zijn, zij het, dat na het verlaten van haar huidige vorm het lichaam, zij zich kan veruitwendigen in een andere vorm ; want materie en massa kunnen in energie en vice versa omgezet worden .
-Een nieuw geloof ? De kern of innere van de dingen, een bewuste energie, die alles schept als het ware volgens een voor ons ongekende i.d. ?

Valère De Brabandere op 06-04-2012 om 20:30

Beste Simone, wat een sprankelend stuk heb je geschreven over het overlijden van je opa. Sprankelend schrijf ik mogelijk ten onrechte, want normaal niet passend bij zo'n gelegenheid. Maar een 'gecondoleerd' zou ook niet passend zijn, zo begrijp ik uit je tekst. Dus heb ik deze uitweg maar gekozen in mijn onvermogen met deze situatie om te gaan en dit jou kenbaar te maken.
Wat ik wel verrassend vind is dat jij als studente filosofie zomaar schrijft, en ik citeer: 'maar het zou ook betekenen dat al uw opa's, oma's, misschien moeders en vaders, partners en vrienden hier zouden ronddwalen. (...) Toch is mijn opa hier wel degelijk aanwezig. Hij is aanwezig omdat ik hem zojuist heb oopgeroepen. (...) En zo hebben de dingen en de mensen een ziel.' Einde citaat.
Ik zal je vertellen waarom ik dit een verrassende uitspraak vind. Ik ben dit niet van academici gewend, maar ik ben zelf een acadenmicus die net afgelopen maand gepensioneerd is geraakt en dus lang geleden ben afgestudeerd. Toen waren de uitspraken als van jou geheel ondenkbaar, en zeker op zo'n openbaar internetforum. Mogelijk was je ook geschorst als studente in de filosofie, want 'wat voor onwetenschappelijke taal is dit...' Het kan natuurlijk ook zo zijn dat je met deze bewuste woorden hebt geprobeerd op geheel eigen wijze een knuppel in het hoenderhok te gooien. Dat raadsel mag je voor mij oplossen...
Ik ben blij en tevreden met deze 'vrijpostigheid', want het betekent dat de wetenschappelijke wereld mogelijk wat minder dogmatisch is geworden dan een aantal generaties geleden. Maar ik ben als nieuw ingeschreven student (OU) opnieuw aan het studeren en ben dus benieuwd wat er nog meer veranderd is. Ik ben het overigens niet met je visie over de ziel eens, maar dat is bijzaak. Ik presenteer mij hier als hindoeistisch christen, een cryptische beschrijving voor het feit dat ik ongodsdienstig ben opgevoed en zelf de christelijke leer heb ontdekt (met mijn interpretatie) zonder enig dogma en dus geheel buiten de kerken om, maar tegelijkertijd geloof in het rad van wedergeboorte en dus in reincarnatie en in de eeuwige ziel, waarin alle levens van de de betrokkene - want zijn ziel neemt hij steeds mee naar een ander lichaam - totdat hij de aardse dualiteit is overstegen en weet dat hij geestelijk moet aankoersen op de goddelijke volmaaktheid om uiteindelijk samen te vloeien in de goddelijke bron. En ik stel op mijn beurt dat geloven in deze ziel onze nieuwe godsdienst kan worden, want waar christendom en hindoeisme kunnen samenvloeien, kunnen alle bestaande wereldgodsdiensten samenvallen in een onhistorisch nieuwe godsdienst, de godsdienst van de eeuwige vrede.

JW Jongejans op 04-04-2012 om 20:30